(Khảo cứu tư liệu và đối chiếu văn bản cập nhật ngày 13 tháng 11 năm 2026
của Hồ Thanh Hải: Các nhà nghiên cứu lịch sử họ Hồ Việt Nam và con cháu họ Hồ đang ”mắc nợ” cụ Hồ Liêm và
dòng họ Hồ Thanh Hóa).

Tóm tắt
Hồ Liêm, sau mang họ Lê, là một đầu mối quan trọng để tìm hiểu sự hình thành nhánh họ Hồ tại Đại Lại,
Thanh Hóa. Chính sử ghi việc ông di cư, làm con nuôi Tuyên úy Lê Huấn và nhận họ của cha nuôi, nhưng
không để lại một truyện riêng về cuộc đời ông. Khảo luận đối chiếu chính sử Việt Nam, Minh thực lục, Nam
Ông mộng lục, nghiên cứu Hán Nôm, gia phả và tư liệu địa phương. Phả hệ chính được lựa chọn gồm bốn đời:
Lê Huấn, Lê Liêm, Lê Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo, và Hồ Quý Ly; theo đó, Hồ Liêm là ông nội Quý Ly. Căn cứ sử
chép và phần phục dựng được phân biệt trong mục khảo chứng. Ngày sinh mất, cha mẹ ruột, phối ngẫu và
phần lớn hành trạng của Hồ Liêm vẫn cần tư liệu bổ sung. Ký ức về việc mở mang đất bên sông Lèn gợi
hướng khảo sát cụ thể. Bài viết của Hồ Thanh Hải tháng 11 năm 2026 được sử dụng như một tiếng nói đương
đại về trách nhiệm nghiên cứu và tri ân tiền nhân.
1 Vấn đề nghiên cứu và giới hạn của tư liệu
Trong bài viết do ông Hồ Minh Châu cung cấp, Hồ Thanh Hải (2026) đặt vấn đề các nhà nghiên cứu và con cháu họ
Hồ đang “mắc nợ” cụ Hồ Liêm cùng dòng họ Hồ Thanh Hóa. Điều đáng chú ý trong lời kêu gọi ấy là mong muốn
khảo cứu thân thế, quá trình lập nghiệp và sự phát triển chi hệ của một nhân vật thường chỉ xuất hiện trong
phần giới thiệu tổ tiên Hồ Quý Ly. Từ đây có thể xác định một yêu cầu nghiên cứu cụ thể: xây dựng hồ sơ sử
liệu riêng về Hồ Liêm, đồng thời nhận diện phần nào của hình ảnh ông thuộc ghi chép lịch sử và phần nào
thuộc ký ức cộng đồng.
Sự quan tâm ấy có căn cứ. Hồ sơ đề cử Di sản thế giới Thành nhà Hồ, tại mục bàn về nguồn gốc Hồ Quý Ly, cũng
nhận xét rằng gia phả và sử liệu không cung cấp một tiểu sử chi tiết về Hồ Liêm (Viet Nam, 2011, mục “The
origin, natal place and the tomb of Ho Quy Ly”). Tuy nhiên, nhận xét này không chứng minh chưa từng có bất
kỳ nghiên cứu nào. Đã có những công trình bàn đến nguồn gốc họ Hồ, thế thứ nhà Hồ và lịch sử Đại Lại; công
việc cần thiết là tập hợp, kiểm tra và phát triển những kết quả ấy.
Khảo luận phân biệt ba mức chứng cứ. Thứ nhất là văn bản sử học và lời kể của người thuộc gia đình
nhà Hồ, cần đọc theo hoàn cảnh biên soạn. Thứ hai là nghiên cứu và gia phả có thể xác định người
biên soạn, truyền bản, nơi lưu giữ. Thứ ba là truyền thuyết, bài báo địa phương, văn tế và bài viết
dòng họ: chúng giúp nhận diện địa điểm, truyền thống thờ phụng và câu hỏi nghiên cứu, nhưng mỗi chi tiết vẫn
cần kiểm chứng riêng.
Phạm vi ở đây là các nguồn đã tiếp cận được, cùng một số bản phả mới xác định qua thư mục. Chưa có cơ sở
tuyên bố đã thu thập toàn bộ truyền khẩu hoặc đọc tất cả gia phả đang giữ trong các gia đình. Phân biệt phạm
vi ấy giúp tránh việc biến một tài liệu được nhắc tên thành một tài liệu đã được kiểm tra nguyên bản.
Về thuật ngữ, khi Hồ Quý Ly lên ngôi năm 1400, Đại Ngu là quốc hiệu; Thánh Nguyên là niên hiệu. Sự phân biệt
này cần được giữ trong các bài giới thiệu lịch sử nhà Hồ (Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê, 1697/1993,
Bản kỷ, quyển VIII, mục năm 1400).
2 Những gì chính sử thực sự ghi về Hồ Liêm
2.1 Đoạn ghi chép nền tảng trong Toàn thư
Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ quyển VIII, tờ 33a, phần phụ về Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương, đặt Hồ Liêm trong
gia thế mà Quý Ly truy nhận từ Hồ Hưng Dật. Đoạn này ghi Hồ Liêm là hậu duệ đời thứ mười hai, dời đến hương
Đại Lại ở Thanh Hóa, làm nghĩa tử của Tuyên úy Lê Huấn và từ đó mang họ Lê. Cuối phần phả hệ là câu Hán văn:
“季犛其四世孫也”, phiên âm “Quý Ly kỳ tứ thế tôn dã”. Bản dịch năm 1993 ghi: “Quý Ly là cháu bốn đời của Huấn” (Ngô
Sĩ Liên và các sử thần triều Lê, 1697/1993, tờ 33a).
Chữ “tự suy” ở đầu đoạn gia thế cần được lưu ý: sử quan đang ghi lại sự truy nhận nguồn gốc của Quý Ly. Điều
này không phủ nhận truyền thống Hồ Hưng Dật, nhưng cũng chưa tương đương với việc còn một bản gia phả liên
tục (thất truyền?), chưa có tên và hành trạng của từng người trong mười hai đời. Mức chắc chắn của thông tin
“sử chép như vậy” cần được tách khỏi mức chắc chắn của một phả hệ đã kiểm chứng từng mắt xích.
2.2 Những cách thuật lại trong các bộ sử khác
Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Chính biên quyển X, mục tháng 5 năm Tân Hợi 1371, khi chép việc dùng
Quý Ly làm Xu mật đại sứ, cũng kể Hồ Liêm chuyển sang Thanh Hóa, làm con nuôi Lê Huấn rồi đổi họ. Bản dịch
được khảo sát chỉ ghi “Quý Ly là cháu bốn đời”, không bổ sung tên người ở cuối câu (Quốc sử quán triều
Nguyễn, 1998, tr. 294 của bản điện tử).
Việt sử tiêu án của Ngô Thì Sĩ dùng cách thuật lại “4 đời sau đến Quý Ly” trong cùng mạch chuyện. Việt Nam sử
lược của Trần Trọng Kim gọi Hồ Liêm là “ông tổ tứ-đại” của Quý Ly. Hai lối viết này cho thấy các tác giả
trước đây cũng diễn đạt quan hệ bằng số đời, không cung cấp một danh sách đầy đủ các thế hệ trung gian (Ngô
Thì Sĩ, 1775/1991, mục “Phụ thêm Hồ Quý Ly, và Hán Xương”; Trần Trọng Kim, n.d., quyển I, phần III, chương
X).
Phan Đăng Thanh và Trương Thị Hòa (2012), trong chú thích của Cải cách Hồ Quý Ly, đã lưu ý sự khác nhau giữa
các bản dịch Toàn thư và câu rút gọn của Cương mục. Vì vậy, đây là một vấn đề văn bản cần đối chiếu. Việc
nhiều sách nhắc lại cùng một câu không tự tạo ra nhiều chứng cứ độc lập, nếu chúng đều dẫn từ một truyền
thống sử liệu.
3 Phả hệ bốn đời từ Lê Huấn đến Hồ Quý Ly
3.1 Hồ Liêm là ông nội theo phương án phả hệ chính
Khảo luận lựa chọn cách hiểu bốn đời có tính Lê Huấn là người tổ làm mốc. Theo đó, Lê Huấn ở đời thứ nhất, Hồ
Liêm tức Lê Liêm ở đời thứ hai, Lê Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo ở đời thứ ba, và Lê/Hồ Quý Ly ở đời thứ tư. Hồ Liêm
vì vậy giữ vị trí ông nội Hồ Quý Ly. Cách sắp xếp này đối chiếu câu “Quý Ly là cháu bốn đời của Huấn” trong
Toàn thư với ghi chép xác định cha Quý Ly là Lê Quốc Kỳ trong Minh Thái Tông thực lục (Ngô
Sĩ Liên và các sử thần triều Lê, 1697/1993, tờ 33a; Minh Thái Tông thực lục, n.d., quyển 33, mục
năm 1404).
Tên Quốc Kỳ, có dị bản Quốc Mạo, bổ sung danh tính cho vị trí người cha trong chuỗi thế hệ. Như vậy, cách
trình bày chính của bài là Lê Huấn nhận dưỡng Hồ Liêm; Hồ Liêm đổi thành Lê Liêm; Lê Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo
thuộc đời tiếp theo và là cha Hồ Quý Ly. Bảng dưới đây thể hiện quy ước đếm và vị trí của từng người trong
phương án được chọn.
| Đời | Nhân vật | Quan hệ trong phả hệ chính |
|---|---|---|
| 1 | Tuyên úy Lê Huấn | Cha nuôi của Hồ Liêm tức Lê Liêm. |
| 2 | Hồ Liêm tức Lê Liêm | Con nuôi Lê Huấn; cha Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo theo phục dựng. |
| 3 | Lê Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo | Kinh lược sứ; con Lê Liêm theo phục dựng; cha Hồ Quý Ly theo Minh thực lục. |
| 4 | Hồ Quý Ly | Con Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo; cháu nội Hồ Liêm theo phả hệ được chọn. |
Ghi chú sử liệu: Toàn thư trực tiếp ghi Hồ Liêm làm nghĩa tử Lê Huấn; Minh thực lục ghi
Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo là cha Quý Ly qua lời Bùi Bá Kỳ. Mối nối Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo là con Hồ Liêm được
phục dựng theo cách đếm bốn đời đã chọn, chưa được hai đoạn sử ấy phát biểu trực tiếp. Mắt xích từ Lê Huấn
đến Liêm là quan hệ nghĩa dưỡng, không phải huyết thống.
3.2 Đối chiếu thuật ngữ thế hệ trong Nam Ông mộng lục
Nam Ông mộng lục của Hồ Nguyên Trừng, viết năm 1438, có thiên “Thi triệu dư khánh”. Tác giả kể Nguyễn Thánh
Huấn có con gái lấy cụ nội của mình; người con gái ấy sinh ông nội của Trừng và một thứ phi của Trần Minh
Tông. Cuối đoạn, Trừng tự nhận là “四世外孫”, tức cháu ngoại bốn đời (Hồ Nguyên Trừng, 1438, thiên “Thi triệu dư
khánh”).
Đặt Nguyễn Thánh Huấn làm mốc, bốn đời hậu duệ trong đoạn kể lần lượt là: con gái ông (1), ông nội Hồ Nguyên
Trừng (2), Hồ Quý Ly (3) và Hồ Nguyên Trừng (4). Như vậy, đoạn này gồm năm vị trí nếu kể cả người tổ. Đây là
một cách dùng thuật ngữ cần ghi nhận khi đối chiếu. Tuy nhiên, thiên này không nêu tên Hồ Liêm và không trực
tiếp xác định quan hệ giữa ông với Quý Ly. Khảo luận giữ đoạn văn như một đối chứng về cách đếm đời, đồng
thời nêu riêng quy ước được dùng cho phả hệ chính ở mục 3.1.
3.3 Một phương án phục dựng khác trong nghiên cứu trước
Trong nghiên cứu năm 2005, Ngô Đức Thọ dựng sơ đồ với Hồ Liêm ở đời 12, một người chưa rõ tên ở đời 13, cha
Quý Ly ở đời 14, Quý Ly ở đời 15 và các con ông ở đời 16. Lê Huấn được đặt ở hàng trên Hồ Liêm. Theo sơ đồ
ấy, Hồ Liêm thuộc hàng cụ nội của Quý Ly. Tác giả nói rõ đây là phả hệ tạm dựng từ quốc sử và sách của Hồ
Nguyên Trừng, không phải bản chép nguyên vẹn của một gia phả triều Hồ (Ngô Đức Thọ, 2005, tr. 7–8).
Sơ đồ của Ngô Đức Thọ được bảo lưu như một phương án đối chiếu. Khảo luận này sử dụng chuỗi bốn đời kể cả Lê
Huấn làm phả hệ chính, xác định Hồ Liêm ở hàng ông nội và đặt Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo vào vị trí cha Quý Ly.
Sự khác nhau giữa hai sơ đồ thuộc vấn đề giải thích số đời và xác định thế hệ trung gian; việc bổ sung tên
cha Quý Ly không có nghĩa Ngô Đức Thọ đã sử dụng chính tên ấy trong sơ đồ của mình.
Cụm “tổ ba đời” trong bài Hồ Thanh Hải (2026) được giữ như cách diễn đạt của nguồn. Khi thuật lại gia đình Hồ
Liêm, khảo luận xác định quan hệ cụ thể theo sơ đồ đã chọn: tính cả Liêm, chuỗi Liêm, Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo,
Quý Ly gồm ba thế hệ. Cách giải thích này thuộc lập luận của khảo luận, không được coi là một quy ước mà bản
văn của Hồ Thanh Hải đã tự nêu rõ.
4 Quê gốc nơi sinh và địa bàn lập nghiệp
4.1 Truyền thống Châu Diễn và giới hạn xác định nơi sinh
Việt sử tiêu án thuật rằng Hồ Hưng Dật là người Chiết Giang, đến làm quan ở Châu Diễn thời Hậu Hán rồi ở lại
Bào Đột; Hồ Liêm thuộc các thế hệ hậu duệ về sau (Ngô Thì Sĩ, 1775/1991). Các ghi chép đã dẫn đặt nhánh gia
đình này trong mạch Hồ Hưng Dật, Bào Đột, Châu Diễn rồi chuyển đến Đại Lại. Có thể nói nguồn gốc gia tộc mà
sử sách lưu lại gắn với Châu Diễn; còn nơi sinh chính xác của Hồ Liêm vẫn cần tư liệu riêng. Từ việc tổ tiên
sống ở một vùng không thể tự suy ra mọi hậu duệ đều sinh tại cùng một làng.
Cần xác định đúng chủ thể của việc chuyển cư: đoạn gia thế trong Toàn thư nêu đích danh Hồ Liêm là người đến
Đại Lại. Đoạn ấy không kể Hồ Khiêm hoặc Hồ Hữu Khiêm cùng di cư, cũng không cho biết Hồ Liêm sinh tại Đại
Lại. Bởi vậy, thông tin về hành trình của Hồ Liêm cần được tách khỏi giả thuyết về danh tính và hành trình
của cha ông (Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê, 1697/1993, Bản kỷ, quyển VIII, tờ 33a).
Một bài viết trên Họ Hồ Việt Nam nêu giả định Hồ Liêm sinh khoảng 1280–1290 ở Quỳ Trạch, nhưng không công bố
bản phả có niên đại và đoạn nguyên văn để kiểm tra (Hồ Thanh Hải & Hồ Minh Châu, 2026). Những con số ấy
nên được giữ ở tư cách giả thuyết. Hiện chưa thể lập một niên biểu sinh, di cư, kết hôn và mất của Hồ Liêm
với độ chính xác đến năm.
Bài của Hồ Thanh Hải tháng 11 năm 2026 đặt ông trong tiến trình phát triển lâu dài của dòng họ. Khi mô tả
riêng hành trình Hồ Liêm từ Châu Diễn ra Châu Ái, hướng địa lý là đi ra phía bắc. Hành trình ấy cần được
phân biệt với cách khái quát sự di chuyển về phương nam của các thế hệ tổ tiên xa hơn.
4.2 Đại Lại phải được hiểu như một không gian lịch sử
Theo bài khảo cứu địa phương của Khánh Lộc (2023), dẫn Hoàng Tuấn Phổ, vùng Đại Lại còn được biết đến với tên
Bái Nại trang. Bài đối chiếu hương Đại Lại với một không gian rộng thuộc khu vực Hà Trung, trong đó có làng
Trần bên sông Lèn; các tên đơn vị hành chính được dùng theo thời điểm đăng bài.
Do đó, khi tìm dấu tích Hồ Liêm, nên bắt đầu từ không gian Đại Lại cổ, rồi đối chiếu làng, xứ đồng, dòng sông
và địa bạ. Không nên rút toàn bộ địa bàn cổ về một đơn vị hành chính nhỏ hiện nay. Những tên xã, huyện trong
sách cũ cũng phải gắn với thời điểm sử dụng; ranh giới hiện hành không tự phản ánh ranh giới thời Trần.
Cần đồng thời phân biệt nơi tổ tiên cư trú, nơi một cá nhân sinh ra, địa bàn gây dựng cơ nghiệp, nơi đặt cung
điện về sau và nơi chôn cất. Các địa điểm ấy có thể liên hệ với nhau nhưng không mặc nhiên trùng nhau. Đặc
biệt, sự hiện diện của di tích nhà Hồ trong một vùng chưa đủ để nhận mọi công trình tại đó là dấu tích riêng
của Hồ Liêm.
5 Gia đình và chi hệ những gì đã biết và còn bỏ ngỏ
5.1 Lê Huấn là cha nuôi và chức Tuyên úy thuộc về ông
Quan hệ nghĩa dưỡng là thông tin trực tiếp nhất về gia đình Hồ Liêm. Nhưng các đoạn đã khảo sát chưa cho biết
đầy đủ quê gốc, tuổi đời, vợ con hoặc sự nghiệp của Lê Huấn. Chức Tuyên úy được chép cùng tên Lê Huấn, không
phải chức của Hồ Liêm. Việc một người là con nuôi của quan lại cũng không tự chứng minh người ấy được tập
chức hay được ban một phẩm hàm nào.
Những giải thích như Lê Huấn không có con trai, Hồ Liêm nhận họ để tránh họa, hoặc việc nhận dưỡng nhằm tạo
vị thế xã hội đều cần chứng cứ riêng. Chúng là những khả năng được nêu trong các bài giới thiệu; chưa thể
viết thành tình tiết tiểu sử đã xác nhận. Về mặt phân tích, việc nhận họ của cha nuôi cho phép phân biệt
nguồn gốc huyết thống với sự thuộc về một gia đình trên phương diện nghĩa dưỡng. Cả hai quan hệ đều cần được
ghi nhận khi khảo sát lịch sử nhánh họ này.
5.2 Lê Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo là cha Hồ Quý Ly
Minh Thái Tông thực lục, quyển 33, ngày Ất Hợi, mồng 6 tháng 8 năm Vĩnh Lạc thứ hai, tức năm 1404,
ghi lời tâu của Bùi Bá Kỳ: “黎季犛乃故經略使黎國耆之子”. Dịch nghĩa: “Lê Quý Ly là con của cố Kinh lược sứ Lê Quốc Kỳ”.
Chính văn chép tên 黎國 耆; chú hiệu khảo cho biết một truyền bản chép 黎國耄, đọc là Lê Quốc Mạo (Minh Thái
Tông thực lục, n.d., quyển 33).
Đây là chứng ngôn cụ thể về tên người, chức quan và quan hệ cha con. Lời tâu xuất hiện trong bối cảnh Bùi Bá
Kỳ chống nhà Hồ và cầu viện triều Minh; hoàn cảnh ấy cần được ghi nhận khi đánh giá nội dung, nhưng không
phải lý do tự động loại bỏ thông tin về cha Quý Ly. Theo phả hệ chính của khảo luận, Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo
là con Lê Liêm, ở đời thứ ba tính từ Lê Huấn, và là cha Hồ Quý Ly. Căn cứ cùng giới hạn của mối nối này đã
được trình bày tại mục 3.1.
Chức danh trong nguyên văn là Kinh lược sứ. Khi diễn giải ông thuộc hàng võ quan, cần kèm chức danh ấy; đoạn
sử không cho biết nhiệm sở, phẩm cấp, chiến công hay thời điểm bổ nhiệm. Chữ “cố” được giữ theo nguyên văn,
không suy ra việc nghỉ hưu. Hai dạng Quốc Kỳ và Quốc Mạo là dị văn tên người giữa các bản, chưa phải bằng
chứng ông từng đổi tên.
5.3 Những quan hệ dễ bị đặt nhầm thế hệ
Cương mục ghi hai người cô của Quý Ly vào hậu cung Trần Minh Tông, sinh ra Nghệ Tông và Duệ Tông; đồng thời
ghi việc Huy Ninh công chúa được gả cho Quý Ly. Vì vậy, hai bà cô ấy không thể được đổi thành hai con gái
của Quý Ly hay của vợ ông. Quan hệ này phản ánh sự hiện diện của gia đình trong mạng lưới hôn nhân hoàng
gia, nhưng không chứng minh chính Hồ Liêm đã tổ chức các cuộc hôn nhân ấy (Quốc sử quán triều Nguyễn, 1998,
Chính biên, quyển X, mục năm 1371).
Toàn thư còn nhắc bà của Quý Ly họ Chu và mẹ họ Phạm, bản dịch gọi là họ Hoa thị, trong mục tìm nội
ngoại tộc phả năm 1400. Nam Ông mộng lục cung cấp một nhánh liên quan con gái Nguyễn Thánh Huấn.
Trong phương án ông nội được sử dụng ở đây, Hồ Liêm thuộc thế hệ ông bà của Quý Ly; tuy nhiên, việc xác định
đích danh phối ngẫu của ông và phối hợp các ghi chép về họ Chu, con gái Nguyễn Thánh Huấn vẫn cần khảo chứng
riêng. Không nên tự đồng nhất những người phụ nữ ấy hoặc phân định chính thất, thứ thất khi các đoạn dẫn
chưa ghi rõ. Cũng phải phân biệt Tuyên úy Lê Huấn với Nguyễn Thánh Huấn: hai người khác họ, khác vị trí
trong quan hệ gia đình (Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê, 1697/1993, quyển VIII, tờ 38a; Hồ Nguyên Trừng,
1438).
5.4 Hai đầu mối gia phả có thể kiểm tra tại kho lưu trữ
Thư mục Viện Nghiên cứu Hán Nôm xác nhận Hồ gia hợp tộc phả kí, ký hiệu A.3076, có lời tựa Hồ Phi Hội năm
1852, gồm 102 trang; phần mô tả cho biết thế thứ bắt đầu từ Hồ Kha. Trong tập còn có Hoan Châu Hồ gia bản
chi thế phả, với bài bạt năm 1783. Một bản khác là Hồ gia thế phả, ký hiệu VHv.1387, có tựa năm 1888 và bản
chép năm 1939; phần gia hệ được mô tả cũng bắt đầu từ Hồ Kha (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, n.d.-a, n.d.-b).
Đây là những địa chỉ tư liệu cụ thể, nhưng hiện mới kiểm tra được mô tả thư mục, chưa đọc toàn bộ bản chụp.
Vì vậy, chúng chưa thể được viện làm chứng cứ đã xác nhận cha mẹ, phối ngẫu hay con của Hồ Liêm. Niên đại
lời tựa cũng cần phân biệt với niên đại sao chép và các lớp tục biên của một cuốn phả.
Một đối chứng mới về chính ký hiệu A.3076 được Jo Hoyeon công bố năm 2026. Sau khi khảo sát trực tiếp, tác
giả phân biệt lời tựa năm 1852 với phần Tam Công chi phả kí ghi năm 1917 và phần Hoan Châu Hồ gia bản chi
thế phả được xác định là viết sau năm 1900 (Jo, 2026, tr. 194, chú thích 9). Như vậy, năm của lời tựa không
đại diện cho mọi phần trong bản chép hiện còn. Kết quả này giúp kiểm soát niên đại tư liệu; nó không xác
nhận cha của Hồ Liêm hoặc mối nối giữa Liêm với Hồ Kha.
5.5 Hồ Khiêm hay Hồ Hữu Khiêm có phải cha Hồ Liêm
Tên Hồ Khiêm được nêu như một hướng truy tìm thân sinh Hồ Liêm. Tuy nhiên, trong các nguồn hiện đại đã đối
chiếu, tên thường xuất hiện là Hồ Hữu Khiêm. Chưa có bản chụp phả với tên húy, tên tự hoặc chú giải tương
ứng để tự động coi hai cách gọi là cùng một người. Đoạn gia thế trong Toàn thư không ghi tên cha Hồ Liêm; vì
thế, việc xác nhận quan hệ này phải dựa vào một chứng cứ bổ sung có xuất xứ cụ thể.
Bài của Hồ Thanh Hải và Hồ Minh Châu (2026, mục 2) đặt khả năng người cha là Hồ Hữu Khiêm đời thứ 11 dưới
dạng câu hỏi. Đây là một giả thuyết nghiên cứu do tác giả nêu ra. Trái lại, Hồ Minh Hiệu (2025, phần thế
thứ) viết: “Cụ Hồ Hữu Khiêm anh Hồ Liêm”, xếp hai người ở đời 12 và để khuyết danh người cha ở đời 11. Hai
cách trình bày chưa thể được gộp thành một kết luận cha con, anh em.
Hồ Bá Thâm (2020) nêu thứ tự Hồ Hữu Khiêm đời 11, Hồ Liêm đời 12 và Hồ Kha đời 13. Với nguồn này, hiện mới
đối chiếu được đoạn trích được lập chỉ mục, chưa đọc lại toàn văn. Ngay trong đoạn ấy, thứ tự đời chưa đi
kèm câu xác định ai sinh ai. Một người ở đời trước có thể là cha, chú, bác hoặc thân thuộc một nhánh khác;
số đời kế tiếp tự nó không xác lập quan hệ trực hệ.
Phả điện tử Hồ – Nghệ An do Hồ Văn Chiến biên tập, mã 1079, cũng để khuyết tên cha Hồ Liêm và đặt Hồ Hữu
Khiêm trong mục anh em; trang riêng của Khiêm xếp ông ở đời 12 và ghi con cái chưa rõ (Hồ Văn Chiến, n.d.,
các mục Hồ Liêm và Hồ Hữu Khiêm). Đây là dấu vết của một cách nối phả hiện hành, chưa phải bản sao phả cổ có
thể kiểm tra. Chưa xác định được nguồn gốc độc lập giữa phả điện tử này và bài của Hồ Minh Hiệu, nên không
tính chúng thành hai chứng cứ nguyên thủy riêng biệt.
5.6 Hồ Liêm có quan hệ gì với Hồ Kha
Nguồn thể hiện quan hệ cụ thể nhất đã truy cập là chính phả điện tử mã 1079: trang Hồ Kha ghi ông là con Hồ
Liêm, ở đời 13; trang Hồ Liêm cũng đặt Kha trong danh sách con. Nếu chỉ mô tả nội dung phả này, có thể nói
bản phả nối Liêm với Kha theo quan hệ cha con. Tuy nhiên, mục phả chưa dẫn bản gốc hoặc trang chữ Hán làm
căn cứ cho mối nối ấy (Hồ Văn Chiến, n.d., mục Hồ Kha), chắc gì đúng?
Một truyền thuật khác được Vũ Ngọc Khánh (2012) ghi trong mục tư liệu về Hồ Tông Thốc: Hồ Kha ở đời 12 và có
người cháu tên Hồ Hữu Liêm ra Thanh Hóa, nhận dưỡng bởi Lê Huấn, rồi đổi thành Lê Liêm (tr. 79/331 của tệp
PDF, không phải số trang bản in). Cùng câu chuyện nhận dưỡng được gắn với một trật tự thế hệ khác. Chữ cháu
chưa cho biết chính xác loại quan hệ; cũng chưa có căn cứ tách Hồ Hữu Liêm thành một người khác để giải
quyết mâu thuẫn.
| Nguồn đối chiếu | Cách ghi quan hệ | Mức có thể sử dụng |
|---|---|---|
| Toàn thư, quyển VIII, tờ 33a | Hồ Liêm đến Đại Lại, làm nghĩa tử Lê Huấn. | Chứng cứ sử chép về di cư và nghĩa dưỡng; chưa nối Khiêm hoặc Kha. |
| Hồ Minh Hiệu (2025) | Hữu Khiêm là anh Liêm; cả hai đời 12. | Một cách ghi trong tư liệu dòng họ hiện đại. |
| Hồ Văn Chiến (n.d.), phả 1079 | Liêm và Hữu Khiêm cùng hàng; Kha là con Liêm. | Sơ đồ trực tuyến; cần truy bản phả làm căn cứ. |
| Vũ Ngọc Khánh (2012) | Kha đời 12; người cháu Hữu Liêm nhận dưỡng bởi Lê Huấn. | Dị bản sưu tầm, chưa giải quyết được mâu thuẫn thế hệ. |
hệ đếm. Muốn kết luận Liêm là cha Kha, phải có ghi chép về quan hệ sinh thành; muốn kết luận Liêm là chú Kha,
phải xác định cha Kha và chứng minh người ấy là anh của Liêm. Không thể ghép quan hệ anh em từ một nguồn với
quan hệ cha con suy đoán ở nguồn khác để tạo ra một phả hệ mới.
Niên đại cũng chưa giải quyết được mối nối. Những năm sinh Hồ Kha như 1259, 1265, 1274 hoặc 1284 xuất hiện
trong phần thảo luận của nhóm nghiên cứu sử phả HHVN (2026, mục III) dưới các phương án tính lùi và đối
chiếu thế hệ. Chúng cần được nhận diện là những phục dựng khác nhau, không phải một ngày sinh đã được văn
bản đồng thời xác nhận. Dùng một năm sinh giả định để chọn quan hệ gia đình, rồi dùng chính quan hệ ấy để
chứng minh năm sinh, sẽ tạo thành lập luận vòng quanh.
Kết luận ở mức tư liệu hiện có là: chính sử ghi nhận Hồ Liêm đến Đại Lại và làm con nuôi Lê Huấn; chưa xác
định được thân sinh là Hồ Khiêm hoặc Hồ Hữu Khiêm. Quan hệ cụ thể với Hồ Kha còn có các cách ghi không tương
thích. Có thể dẫn từng cách nối theo đúng nguồn, nhưng chưa nên khẳng định Liêm là cha, chú hay cháu của
Kha. Việc để ngỏ quan hệ này không làm giảm vai trò lịch sử của nhánh Đại Lại; nó xác định đúng phần chứng
cứ còn phải tìm.
6 Công tích và vai trò lịch sử của Hồ Liêm
6.1 Lời kể về mở mang vùng bắc sông Lèn
Khánh Lộc (2023), dẫn khảo cứu của Hoàng Tuấn Phổ, kể Lê Liêm có sức khỏe, hiểu chữ nghĩa, được cha nuôi giao
“trông coi, mở mang khoảng đất phía Đông thuộc dải Bắc sông Lèn”. Bài còn ghi địa danh Vườn Hồ ở làng Trần,
được gắn với nơi cư trú của ông. Đây là đầu mối rõ nhất trong những tư liệu địa phương đã đọc về hoạt động
kinh tế và cư trú riêng của Hồ Liêm.
Giá trị của thông tin nằm ở chỗ nó chỉ ra một địa bàn có thể khảo sát. Nhưng bài dẫn chưa kèm một văn bia
thời Trần, khế ước hoặc trang phả cổ chứng minh đầy đủ sự việc. Cách sử dụng thích hợp là ghi “theo truyền
thống địa phương được khảo cứu và thuật lại”, đồng thời tìm thêm tư liệu vật thể. Chưa nên mở rộng thành
khẳng định ông khai sáng toàn bộ hương Đại Lại, nhất là khi chính mạch kể đó đặt gia đình họ Lê tại đây từ
trước.
6.2 Có thể đánh giá ý nghĩa lịch sử đến đâu
Từ các dữ kiện cư trú và nghĩa dưỡng, có thể phân tích Hồ Liêm như một đầu mối chuyển tiếp giữa truyền thống
gia tộc ở Châu Diễn và nhánh gia đình tại Đại Lại. Sự thay đổi nơi cư trú và quan hệ gia đình mở ra một hoàn
cảnh xã hội mới cho các thế hệ sau. Đây là một cách giải thích về ý nghĩa lịch sử của hành trình đã được sử
ghi, không phải một công trạng có sắc phong được phát hiện.
Lập luận trong bài Hồ Thanh Hải về nền tảng gia đình tích lũy qua nhiều đời gợi một hướng nghiên cứu có ích.
Cần cụ thể hóa nền tảng ấy bằng đất đai, cư trú, hôn nhân, giáo dục và quan hệ quan lại khi có nguồn tương
ứng. Câu hỏi giả định “nếu không có Hồ Liêm” có sức gợi trong lời kêu gọi tri ân, song không thể tự chứng
minh một quan hệ nhân quả tất yếu dẫn đến sự thành lập vương triều.
Trong phạm vi văn bản đã khảo sát, chưa xác định được chức vụ, chiến công hoặc quyết sách riêng của Hồ Liêm,
cần nghiên cứu thêm. Các công cuộc cải cách và xây dựng của thời Quý Ly, Hán Thương, Nguyên Trừng thuộc hành
trạng những thế hệ sau. Sự nghiệp của hậu duệ giúp giải thích vì sao tổ tiên được quan tâm, nhưng không thay
thế chứng cứ về việc chính người tổ đã làm.
7 Truyền thuyết di tích và ký ức thờ phụng
7.1 Giữ đúng nhân vật của từng câu chuyện
Tư liệu làng Trần còn kể về đường Hồ, Bãi Hồ và Mả Ông Voi, gắn với Hồ Quý Ly. Những câu chuyện ấy có ý nghĩa
đối với ký ức địa phương về vương triều, nhưng cần được tách khỏi địa danh Vườn Hồ gắn với Hồ Liêm (Khánh
Lộc, 2023). Khi lập hồ sơ, mỗi chuyện nên có địa điểm, người kể, ngày ghi nhận, những dị bản và văn bản sớm
nhất đã chép lại.
Giếng Vua cũng được một bài viết dòng họ gắn với gia đình Hồ Liêm, nhưng chưa có chứng cứ nguyên gốc đi kèm
để xác định người sử dụng hoặc niên đại riêng của gia đình ấy (Hồ Thanh Hải & Hồ Minh Châu, 2026). Hiện
vật có tuổi cổ và sự tích gắn với hiện vật là hai vấn đề cần kiểm tra bằng các phương pháp tương ứng.
7.2 Lăng Thiên Xương chưa đồng nghĩa mộ riêng Hồ Liêm
Mục Quý Mùi 1403 của Toàn thư ghi Hán Thương dựng miếu tại các lăng tẩm Thiên Xương để thờ Tổ Khảo, đồng thời
tổ chức việc thờ Tiên Tổ ở Bào Đột. Đoạn ghi chép không nêu tên Hồ Liêm (Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều
Lê, 1697/1993, quyển VIII, tờ 43b).
Từ đó có thể khảo cứu hệ thống tế tự tổ tiên của nhà Hồ, nhưng chưa thể chỉ ra một ngôi mộ cụ thể là mộ Hồ
Liêm. Để tiến thêm, cần xác định địa danh Thiên Xương, đối tượng của từng lăng, văn bản truyền lại tên người
được thờ và kết quả khảo sát di tích, cần khảo sát thêm. Từ “Tổ Khảo” trong văn cúng chưa có thể để hoàn
thành các bước ấy?
7.3 Tôn xưng thủy tổ trong sinh hoạt dòng họ
Một chúc văn xuân tế năm 2025 của Hội đồng họ Hồ thành phố Hải Phòng, đăng lại trên Họ Hồ Cần Thơ, cung thỉnh
Hồ Liêm với vị trí thủy tổ tông phái Châu Ái, Thanh Hóa. Văn bản đồng thời ghi nhận những đời tổ tiên bị
thất truyền danh hiệu (Hội đồng họ Hồ thành phố Hải Phòng, 2025).
Đây là chứng cứ về sự tưởng nhớ và cách tôn xưng trong cộng đồng hiện nay. Nó hỗ trợ nghiên cứu lịch sử thờ
phụng, nhưng không tự chứng minh tất cả người họ Hồ đang sống tại Thanh Hóa đều thuộc một chi duy nhất từ Hồ
Liêm. Trong một khảo luận, cách gọi “thủy tổ nhánh họ Hồ ở Đại Lại gắn với gia đình Hồ Quý Ly” có phạm vi
xác định rõ hơn; danh xưng cộng đồng có thể được dẫn với đúng hoàn cảnh sử dụng.
8 Từ lời kêu gọi mắc nợ đến công việc nghiên cứu cụ thể
Bài Hồ Thanh Hải (tháng 11 năm 2026) nhấn mạnh việc tìm hiểu Hồ Liêm nhằm nhận diện đầy đủ hơn cội nguồn và
trách nhiệm đối với hậu thế. Hướng triển khai thiết thực là lập một hồ sơ tư liệu chuyên biệt, để mọi nhận
định đều dẫn được đến văn bản hoặc lời kể đã được ghi nhận. Một hội thảo do Hội đồng họ Hồ Việt Nam tổ chức
sẽ có cơ sở thảo luận tốt hơn khi đi kèm bộ tư liệu như vậy.
Trước hết, cần sao chụp những đoạn liên quan trong sử và các truyền bản gia phả, ghi đủ tên sách, ký hiệu
kho, người biên soạn, niên đại, tờ hoặc trang. Với A.3076 và VHv.1387, phải đọc cả lời tựa, lời bạt, phần
thế thứ và dấu hiệu tục biên. Những bản phả ở địa phương cần được ghi rõ người giữ và lịch sử sao truyền.
Tiếp theo là khảo sát Đại Lại và vùng sông Lèn: đối chiếu Vườn Hồ, địa danh cũ, nền cư trú, giếng, từ đường,
mộ và văn bia. Lời kể cần được ghi âm hoặc lập biên bản có sự đồng ý của người kể. Thông tin từ nhiều người
trong cùng một dòng truyền khẩu không nhất thiết là những chứng cứ độc lập; cần tìm xem họ cùng dựa vào
nguồn nào.
Khi công bố phả hệ chính, cần chỉ rõ quy ước đếm đời, phân biệt quan hệ được sử chép trực tiếp với quan hệ do
người nghiên cứu phục dựng, đồng thời bảo lưu phương án khác trong phần đối chiếu. Với chuỗi Lê Huấn, Lê
Liêm, Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo, Hồ Quý Ly, hướng khảo chứng tiếp theo là tìm tư liệu ghi đích danh mối nối Liêm
với Quốc Kỳ. Bài nghiên cứu Trần Bá Chí năm 1992 về nguồn gốc Hồ Quý Ly, được Phan Đăng Thanh và Trương Thị
Hòa dẫn, cũng là đầu mối cần tiếp tục tiếp cận nguyên bài.
9 Kết luận
Hồ Liêm có vị trí lịch sử đáng khảo cứu riêng: ông là nhân vật mà chính sử gắn với việc nhánh gia đình rời
Châu Diễn đến Đại Lại và nhận họ Lê thông qua quan hệ nghĩa dưỡng với Tuyên úy Lê Huấn. Khảo luận lựa chọn
phả hệ bốn đời gồm Lê Huấn, Lê Liêm, Lê Quốc Kỳ/Quốc Mạo, và Hồ Quý Ly. Theo cách phục dựng này, Hồ Liêm là
cha Quốc Kỳ hoặc Quốc Mạo và là ông nội Hồ Quý Ly. Việc đặt ông vào vị trí ấy giúp tập trung khảo sát nền
tảng cư trú, kinh tế và quan hệ gia đình trước khi Quý Ly trở thành nhân vật trung tâm của chính trường cuối
Trần.
Tư liệu hiện có vẫn chưa cho phép viết một tiểu sử đầy đủ với ngày sinh mất, cha mẹ ruột, phối ngẫu, toàn bộ
con cái, chức tước và công trạng xác định của Hồ Liêm. Chức Kinh lược sứ được sử chép cho Quốc Kỳ hoặc Quốc
Mạo; chức Tuyên úy thuộc về Lê Huấn. Việc phân biệt đúng người giữ từng chức giúp tránh chuyển hành trạng
của cha nuôi hoặc người con trong phả hệ sang Hồ Liêm. Lời kể về mở mang đất bên sông Lèn và dấu tích Vườn
Hồ cần được bảo tồn như những đầu mối khảo sát.
Việc khảo sát thêm Hồ Khiêm, Hồ Hữu Khiêm và Hồ Kha cho thấy cần tiếp tục đối chiếu các phả và bài viết hiện
đại, truy từng mối nối đến đúng văn bản đã ghi nhận nó. Những dị bản về quan hệ giữa các nhân vật này với Hồ
Liêm được bảo lưu riêng, chưa ghép vào phả hệ chính. Việc lựa chọn cách giải thích Liêm là ông nội Quý Ly
không tự giải quyết những câu hỏi khác về thân sinh, anh em hoặc toàn bộ các con của Liêm.
Lời kêu gọi của Hồ Thanh Hải có thể được đáp lại bằng việc công bố tư liệu có xuất xứ, bảo tồn ký ức địa
phương và viết lại lịch sử chi hệ theo mức chứng cứ. Một khảo luận có giá trị cần làm rõ được cả phần đã
biết lẫn phần còn khuyết. Đó là cơ sở để sự tri ân Hồ Liêm ngày càng có chiều sâu và để các thế hệ sau tiếp
tục nghiên cứu từ một hồ sơ đáng tin cậy.
Tài liệu tham khảo
- Hồ Bá Thâm (2020, 16 tháng 6). Khu vực đình Sừng thờ “Trung đẳng thần quân đệ nhị thần Hồ Hưng Dật”
cùng với “Cao Sơn đệ nhất quân” nói lên điều gì? (Trao đổi ý kiến với tác giả Hồ Minh Thư và một số
người khác). Văn hóa Nghệ An. Nguồn trực tuyến - Hồ Minh Châu, & Nhóm nghiên cứu sử phả HHVN. (2026, 6 tháng 1). Hướng tới hội thảo khoa học lịch
sử họ Hồ – Khảo luận về phát tích họ Hồ Việt Nam và vấn đề thế thứ truyền thừa dòng tộc. Họ Hồ
Việt Nam. Nguồn trực tuyến - Hồ Minh Hiệu (2025, 20 tháng 3). Trạng nguyên Hồ Hưng Dật – nhân vật lịch sử. Các Dòng Họ Hải
Phòng. Nguồn trực tuyến - Hồ Nguyên Trừng (1438). Nam Ông mộng lục [Hán văn, bản điện tử; thiên Thi triệu dư khánh].
Wikisource. Nguồn trực tuyến - Hồ Nguyên Trừng (n.d.). Nam Ông mộng lục (Trần Nghĩa, dịch, chú thích và giới thiệu) [Bản điện
tử]. Nguồn trực tuyến (Nguyên tác viết năm 1438; không dùng ngày in trang web làm năm xuất bản bản
dịch). - Hồ Thanh Hải (2026, tháng 11). Các nhà nghiên cứu lịch sử họ Hồ Việt Nam và con cháu họ Hồ đang “mắc
nợ” cụ Hồ Liêm và dòng họ Hồ Thanh Hóa [Bản văn do Hồ Minh Châu cung cấp]. - Hồ Thanh Hải, & Hồ Minh Châu (2026, 29 tháng 5). Hồ Liêm – Ông nội của Hồ Quý Ly – Thái thủy tổ
họ Hồ Thanh Hóa và khoảng trống nghiên cứu. Họ Hồ Việt Nam. Nguồn trực tuyến - Hồ Văn Chiến (n.d.). HỒ – Nghệ An [Gia phả điện tử mã 1079; các mục Hồ Liêm, Hồ Hữu Khiêm và Hồ
Kha]. Việt Nam Gia Phả. Truy cập ngày 13 tháng 11 năm 2026. Thông tin bản phả; Hồ Liêm; Hồ Hữu Khiêm; Hồ
Kha - Hội đồng họ Hồ thành phố Hải Phòng. (2025, 27 tháng 5). Chúc văn Đại lễ Tế Tổ họ Hồ [Văn bản
xuân tế; đăng lại]. Họ Hồ Cần Thơ. Nguồn trực tuyến - Jo, H. (2026). Toward a new foundation for the study of Vietnamese genealogies: Compilation and analysis
of “The Catalogue of Genealogical Manuscripts Preserved in the Institute of Hán-Nôm Studies and the
National Library of Vietnam” [Bài tiếng Nhật]. Tōnan Ajia Kenkyū, 63(2), 189–219. Nguồn trực
tuyến - Khánh Lộc. (2023, 13 tháng 5). Trên đất làng Trần. Báo Thanh Hóa. Nguồn trực tuyến (Bản đăng
lại có ghi nguồn, tác giả và ngày của bài gốc). - Minh Thái Tông thực lục. (n.d.). Quyển 33, ngày Ất Hợi, mồng 6 tháng 8 năm Vĩnh Lạc thứ hai,
1404 [Hán văn và chú hiệu khảo]. Cơ sở dữ liệu Minh Thanh thực lục, National Institute of
Korean History. Nguồn trực tuyến - Ngô Đức Thọ (2005). Thông tin mới nhất về Chỉ Nam ngọc âm. Thời Đại Mới, (5), 1– 13. Nguồn trực
tuyến - Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê. (1993). Đại Việt sử ký toàn thư (Viện Khoa học xã hội Việt
Nam, dịch; Bản kỷ, quyển VIII). Nhà xuất bản Khoa học xã hội. Nguồn trực tuyến (Nguyên bản khắc in năm
1697). Các niên mục 1400–1403 đối chiếu bản điện tử đầy đủ quyển VIII tại Nguồn trực tuyến - Ngô Thì Sĩ (1991). Việt sử tiêu án (Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu, dịch). Văn
Sử. Nguồn trực tuyến (Nguyên tác năm 1775; bản dịch đầu năm 1960). - Phan Đăng Thanh, & Trương Thị Hòa (2012). Cải cách Hồ Quý Ly (Tái bản có bổ sung). Nhà xuất
bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh. Nguồn trực tuyến - Quốc sử quán triều Nguyễn. (1998). Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Viện Sử học, dịch).
Nhà xuất bản Giáo dục. Nguồn trực tuyến - Trần Trọng Kim (n.d.). Việt Nam sử lược (Quyển I, phần III, chương X) [Bản điện tử].
Wikisource. Nguồn trực tuyến - Viet Nam. (2011). Citadel of the Ho Dynasty [Hồ sơ đề cử Di sản thế giới số 1358; năm ghi trên
danh mục hồ sơ]. UNESCO World Heritage Centre. Nguồn trực tuyến - Viện Nghiên cứu Hán Nôm. (n.d.-a). Hồ gia hợp tộc phả kí [Mục thư mục 1522; ký hiệu A.3076].
Nguồn trực tuyến - Viện Nghiên cứu Hán Nôm. (n.d.-b). Hồ gia thế phả [Mục thư mục 1523; ký hiệu VHv.1387]. Nguồn
trực tuyến - Vũ Ngọc Khánh (2012). Kho tàng về các ông Trạng Việt Nam. Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin. Nguồn
trực tuyến Bản điện tử đối chiếu, mục Hồ Tông Thốc, trang 79/331: Bản PDF - Trần Bá Chí (1992). Nguồn gốc Hồ Quý Ly và dòng họ Hồ. Nghiên cứu Lịch sử, 5(264). Thông tin về
bài này được nhận diện qua tài liệu dẫn; chưa sử dụng như một nguồn đã kiểm tra toàn văn.
Ghi chú:
- Các mô tả A.3076 và VHv.1387 được đọc từ thư mục của cơ quan lưu trữ; chưa phải bản chụp phả.
- Truyền miệng trong bài được tiếp cận qua tài liệu đã công bố, chưa phải cuộc phỏng vấn điền dã do
người viết khảo luận thực hiện. - Các kết luận về danh tính và thế thứ có thể được điều chỉnh khi xuất hiện bản phả, văn bia hoặc
chứng cứ có niên đại và xuất xứ rõ ràng.




Để lại một bình luận
Bạn phải đăng nhập để gửi bình luận.