TỌA ĐÀM NGÀY TRIẾT HỌC THẾ GIỚI 2026
TẦM NHÌN 100 NĂM PHÁT TRIỂN DOANH NGHIỆP CÔNG NGHỆ TRONG KỶ NGUYÊN AI VÀ CÔNG NGHỆ LƯỢNG TỬ:
TIẾP CẬN TỪ TRIẾT HỌC CÔNG NGHỆ VÀ MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN VIỆT NAM
Góc nhìn từ Công ty Cổ phần Tập đoàn Công nghệ Số A+

NCS-ThS. HỒ MINH CHÂU
Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn Công nghệ Số A+
NCS-ThS. NGUYỄN KHẮC HUY
Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn Công nghệ Số A+
TP Hồ Chí Minh, tháng 11 năm 2026
TÓM TẮT
Bài viết xác lập ngay từ đầu cách tiếp cận của triết học công nghệ: không xem công nghệ chỉ như một tập hợp công cụ trung tính, mà như một hệ thống kỹ thuật – xã hội có khả năng trung gian hóa nhận thức, hành vi, tổ chức lao động, phân bổ quyền lực và trách nhiệm. Trên nền đó, bài viết đặt sự phát triển doanh nghiệp công nghệ trong mô hình phát triển mới của Việt Nam và tầm nhìn 100 năm 2030–2130; từ đó nối ba tầng phân tích: triết học công nghệ – mô hình phát triển quốc gia – mô hình phát triển doanh nghiệp công nghệ.
Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, robot, công nghệ sinh học, bán dẫn và điện toán lượng tử đang mở ra một giai đoạn biến đổi có tính nền tảng đối với lực lượng sản xuất, phương thức quản trị, cấu trúc lao động và đời sống xã hội. Vấn đề đặt ra không còn chỉ là con người có thể tạo ra công nghệ mạnh đến đâu, mà là con người sẽ sử dụng quyền năng công nghệ đó cho mục tiêu nào, với giới hạn đạo đức nào và trong một trật tự phát triển như thế nào. Từ cách tiếp cận của triết học duy vật biện chứng, triết học về thực tiễn và các thảo luận đương đại về đạo đức công nghệ, bài viết phân tích một số mâu thuẫn mới của kỷ nguyên AI – lượng tử: giữa tốc độ đổi mới công nghệ và năng lực thích ứng thể chế; giữa năng suất và nguy cơ phân hóa; giữa khai thác dữ liệu và quyền con người; giữa tự động hóa và ý nghĩa của lao động; giữa kết nối toàn cầu và yêu cầu tự chủ công nghệ. Từ thực tiễn của một doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam, bài viết đề xuất mô hình “ba tầng làm chủ công nghệ”: làm chủ công cụ, làm chủ hệ thống và làm chủ mục đích. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra bảy kiến nghị cho tầm nhìn 100 năm: lấy con người làm chủ thể và mục đích; xây dựng quan hệ cộng sinh người – AI; củng cố chủ quyền số và dữ liệu; coi học tập suốt đời là năng lực sản xuất nền tảng; kiến tạo đạo đức và trách nhiệm AI; chuẩn bị cho sự hội tụ AI – lượng tử – robot – công nghệ sinh học; và hình thành một triết lý phát triển dài hạn của Việt Nam trong đó tiến bộ công nghệ phải đồng thời tạo ra tiến bộ xã hội.
ABSTRACT
This paper explicitly adopts a philosophy-of-technology approach. Technology is treated not merely as a neutral set of tools but as a socio-technical system that mediates perception, action, work organization, power and responsibility. On that basis, the paper links philosophy of technology with Vietnam’s development model and the 2030–2130 centennial vision, and then translates these perspectives into a practical framework for developing technology enterprises.
Artificial intelligence, big data, robotics, biotechnology, semiconductors and quantum computing are reshaping productive forces, governance, labour and social life. The central question is therefore no longer only how powerful technology can become, but for what purposes humanity should use it, under what ethical constraints, and within what model of development. Drawing on dialectical materialism, the philosophy of praxis and contemporary technology ethics, this paper examines emerging contradictions of the AI-quantum era and proposes a three-layer model of technological mastery: mastery of tools, mastery of systems, and mastery of purposes. From the practical perspective of a Vietnamese digital technology enterprise, seven recommendations are advanced for a 100-year vision: human-centred development; human-AI symbiosis; digital and data sovereignty; lifelong learning; AI ethics and accountability; preparation for the convergence of AI, quantum, robotics and biotechnology; and a long-term philosophy in which technological progress must be accompanied by social progress.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ: KHI TỐC ĐỘ CÔNG NGHỆ VƯỢT QUA NHỊP ĐỘ THÍCH ỨNG CỦA XÃ HỘI
Về phương pháp, bài viết tiếp cận vấn đề theo ba lớp gắn kết. Lớp thứ nhất là triết học công nghệ, nhằm trả lời công nghệ là gì trong đời sống con người, công nghệ có thực sự trung tính hay không và nó làm thay đổi cách con người nhận thức, lựa chọn, hành động như thế nào. Lớp thứ hai là mô hình phát triển, nhằm đặt công nghệ trong quan hệ với lực lượng sản xuất, thể chế, cấu trúc kinh tế, văn hóa, môi trường và mục tiêu xã hội. Lớp thứ ba là thực tiễn doanh nghiệp công nghệ, nơi các lựa chọn triết học phải được chuyển hóa thành kiến trúc dữ liệu, quy trình, sản phẩm, mô hình kinh doanh, cơ chế trách nhiệm và năng lực tự chủ. Đây cũng là trục xuyên suốt của bài viết.
Mỗi cuộc cách mạng công nghiệp đều làm thay đổi cách con người sản xuất, trao đổi, tổ chức xã hội và nhận thức về chính mình. Máy hơi nước mở rộng sức mạnh cơ bắp; điện và dây chuyền sản xuất mở rộng quy mô; máy tính và Internet mở rộng khả năng xử lý, lưu trữ và truyền thông tin. AI đang tiến thêm một bước: máy móc tham gia ngày càng sâu vào những hoạt động trước đây được xem là thuộc về năng lực nhận thức của con người như nhận dạng, dự báo, tạo nội dung, hỗ trợ quyết định và tương tác bằng ngôn ngữ tự nhiên. Nếu điện toán lượng tử đạt được những bước đột phá đủ lớn trong tương lai, năng lực tính toán đối với một số lớp bài toán có thể tiếp tục thay đổi căn bản.
Do đó, câu hỏi của thế kỷ XXI và xa hơn không thể chỉ là “công nghệ nào sẽ xuất hiện?”. Một tầm nhìn 100 năm phải đặt câu hỏi sâu hơn: con người muốn trở thành ai trong một thế giới mà trí tuệ nhân tạo ngày càng hiện diện trong sản xuất và đời sống? Quyền quyết định cuối cùng thuộc về ai? Dữ liệu – nguồn nguyên liệu đặc biệt của nền kinh tế số – được sở hữu, khai thác và phân phối lợi ích như thế nào? Lao động của con người sẽ thay đổi ra sao khi một phần ngày càng lớn công việc trí óc có thể được tự động hóa? Và một quốc gia đang phát triển như Việt Nam cần lựa chọn con đường nào để không chỉ là thị trường tiêu thụ công nghệ mà từng bước có năng lực làm chủ?
Những câu hỏi đó mang bản chất triết học bởi chúng liên quan đến con người, tự do, trách nhiệm, quyền lực, giá trị, mục đích và quan hệ giữa con người với công cụ do chính mình sáng tạo. UNESCO khi xây dựng Khuyến nghị về đạo đức trí tuệ nhân tạo đã đặt phẩm giá và quyền con người vào vị trí trung tâm, đồng thời nhấn mạnh minh bạch, công bằng, tính bền vững và giám sát của con người [1]. OECD cũng cập nhật các Nguyên tắc AI năm 2024 để phản ánh những thách thức mới của AI tạo sinh và AI mục đích chung, trong đó có an toàn, quyền riêng tư, sở hữu trí tuệ và tính toàn vẹn thông tin [2]. Ở cấp độ toàn cầu, Global Digital Compact của Liên hợp quốc xác định quản trị AI vì lợi ích nhân loại là một mục tiêu của hợp tác số quốc tế [3].
Đối với Việt Nam, chuyển đổi số đã được xác lập như một định hướng phát triển quốc gia. Quyết định số 749/QĐ-TTg năm 2020 đặt ra Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 [4]. Đáng chú ý, Quyết định số 1131/QĐ-TTg năm 2025 đã đưa trí tuệ nhân tạo, bản sao số, thực tế ảo/tăng cường; điện toán đám mây, lượng tử và dữ liệu lớn; blockchain; 5G/6G; robot và tự động hóa vào danh mục các nhóm công nghệ chiến lược [5]. Điều này cho thấy bài toán AI và lượng tử không còn là dự báo xa xôi hoàn toàn tách khỏi chiến lược phát triển hiện tại.
Sau Đại hội XIV, khung định hướng này đã rõ hơn về cả mục tiêu lẫn mô hình phát triển. Nghị quyết Đại hội XIV xác định mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Đồng thời, mô hình tăng trưởng mới được xác lập theo hướng nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính, gắn với kinh tế dữ liệu, kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn [13].
Đặc biệt, Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV tháng 7/2026 đã đặt vấn đề ở một chân trời dài hơn: xây dựng nền tảng cho “tầm nhìn 100 năm phát triển tiếp theo” giai đoạn 2030–2130. Định hướng đến năm 2130 là một Việt Nam xã hội chủ nghĩa phát triển trình độ cao, văn minh, hiện đại, bản sắc, có năng lực sáng tạo và sức sống trường tồn; thuộc nhóm nền kinh tế xanh, sáng tạo, trung tâm sản xuất thông minh hàng đầu châu Á; có vị thế quan trọng về tri thức, công nghệ, kinh tế, quốc phòng và an ninh [14]. Như vậy, “tầm nhìn 100 năm” trong bài viết này không còn chỉ là một giả định triết học của tác giả, mà được đặt trong một khung định hướng phát triển dài hạn đang hình thành của đất nước.
Hai nghị quyết chuyên đề tiếp tục làm rõ vai trò của doanh nghiệp. Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại; người dân và doanh nghiệp là trung tâm, chủ thể, nguồn lực và động lực chính [15]. Nghị quyết số 68-NQ/TW xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia và hướng tới vai trò tiên phong trong khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số [16]. Từ đây, doanh nghiệp công nghệ không chỉ là đơn vị cung ứng phần mềm hay dịch vụ số; nó còn là một chủ thể tham gia hiện thực hóa mô hình phát triển mới.
Từ thực tiễn điều hành doanh nghiệp, tác giả cho rằng khoảng cách đáng quan tâm nhất hiện nay không chỉ là khoảng cách giữa doanh nghiệp có công nghệ và chưa có công nghệ, mà còn là khoảng cách giữa “có công cụ” và “có năng lực tổ chức lại hoạt động để công nghệ tạo ra giá trị”. Chính khoảng cách này khiến triết học về công nghệ cần trở lại với thực tiễn: không đứng ngoài công nghệ để phán xét, cũng không tuyệt đối hóa công nghệ, mà giúp xác lập mục tiêu, nhận diện mâu thuẫn và định hướng hành động.
2. CƠ SỞ TRIẾT HỌC VÀ TRIẾT HỌC CÔNG NGHỆ ĐỂ NHẬN THỨC KỶ NGUYÊN AI – LƯỢNG TỬ
2.1. Triết học công nghệ: từ “công cụ” đến hệ thống trung gian định hình hành động
Triết học công nghệ hiện đại không chỉ hỏi công nghệ hoạt động ra sao, mà hỏi công nghệ làm gì đối với cách con người nhìn thế giới, tổ chức xã hội và đưa ra lựa chọn. Quan niệm coi công nghệ thuần túy là phương tiện trung tính – tốt hay xấu hoàn toàn tùy người sử dụng – ngày càng bộc lộ giới hạn. Bởi ngay từ khâu thiết kế, một hệ thống đã hàm chứa mục tiêu tối ưu, tiêu chí đo lường, giả định về người dùng, cơ chế cho phép hay ngăn cản hành vi và cách phân bổ quyền kiểm soát [17].
Theo hướng tiếp cận về “trung gian công nghệ”, công nghệ không quyết định con người theo kiểu định mệnh, nhưng cũng không đứng ngoài hành động của con người. Giao diện, thuật toán gợi ý, hệ thống chấm điểm, cơ chế mặc định, quyền truy cập hay cấu trúc dữ liệu đều có thể làm cho một số lựa chọn trở nên dễ hơn, lựa chọn khác khó hơn; làm nổi bật một số giá trị và che khuất giá trị khác. Vì vậy, trách nhiệm đạo đức không chỉ xuất hiện ở thời điểm “sử dụng công nghệ”, mà phải được đặt ngay trong thiết kế, triển khai và quản trị công nghệ [18].
Đối với doanh nghiệp, hàm ý rất thực tế: lựa chọn công nghệ đồng thời là lựa chọn mô hình tổ chức. Khi doanh nghiệp lựa chọn một kiến trúc dữ liệu, một nền tảng AI hay một cơ chế tự động hóa, doanh nghiệp cũng đang lựa chọn ai được biết gì, ai có quyền quyết định, công việc được chia lại như thế nào, nhân viên được đánh giá theo tiêu chí nào và khách hàng bị tác động ra sao. Triết học công nghệ vì thế phải đi vào phòng thiết kế sản phẩm, phòng dữ liệu và phòng điều hành, chứ không chỉ dừng ở thảo luận đạo đức sau khi hệ thống đã vận hành.
2.2. Công nghệ với tư cách một bộ phận của lực lượng sản xuất
Trong cách tiếp cận duy vật lịch sử, lực lượng sản xuất bao gồm người lao động với tri thức, kỹ năng của họ và tư liệu sản xuất mà con người sử dụng để tác động vào tự nhiên. Công nghệ không tồn tại biệt lập mà tham gia trực tiếp vào sự phát triển của lực lượng sản xuất. Khi công cụ thay đổi về chất, phương thức tổ chức lao động, phân công lao động và quan hệ kinh tế – xã hội cũng chịu áp lực biến đổi. Từ góc nhìn này, AI không đơn thuần là một phần mềm mới. Khi AI được tích hợp vào thiết kế, sản xuất, bán hàng, tài chính, quản trị, giáo dục hay dịch vụ công, nó trở thành một thành tố của năng lực sản xuất và năng lực tổ chức.
Điểm mới là AI có thể tham gia vào chính quá trình xử lý tri thức. Điều đó không làm mất vai trò chủ thể của con người, nhưng làm thay đổi ranh giới giữa phần việc do con người trực tiếp thực hiện và phần việc được ủy thác cho máy. Một doanh nghiệp trước đây tổ chức theo chuỗi “người thu thập dữ liệu – người phân tích – người ra quyết định – người thực thi” có thể chuyển sang mô hình trong đó hệ thống tự động thu thập, AI phân tích và đề xuất, còn con người tập trung vào xác lập mục tiêu, kiểm chứng, xử lý ngoại lệ và chịu trách nhiệm cuối cùng.
Do vậy, nếu chỉ đưa AI vào một tổ chức nhưng giữ nguyên quy trình, dữ liệu phân mảnh, quyền hạn mơ hồ và văn hóa làm việc cũ, năng suất có thể không tăng tương xứng. Đây là biểu hiện cụ thể của mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất mới và hình thức tổ chức hiện hữu: công nghệ mới tạo sức ép phải đổi mới quy trình, kỹ năng và quan hệ quản trị.
2.3. Quy luật lượng – chất và điểm chuyển của xã hội số
Quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất gợi mở một cách nhìn hữu ích đối với chuyển đổi số. Việc số hóa từng biểu mẫu, lắp thêm từng phần mềm, tích lũy thêm dữ liệu hay tự động hóa từng thao tác ban đầu có thể chỉ tạo ra thay đổi cục bộ. Nhưng khi dữ liệu đủ lớn, hạ tầng đủ kết nối, thuật toán đủ năng lực và các quy trình được tái cấu trúc đồng bộ, tổ chức có thể chuyển sang một trạng thái vận hành khác về chất: quản trị dựa trên dữ liệu, quyết định gần thời gian thực, cá nhân hóa dịch vụ và tự động hóa xuyên quy trình.
Điểm cần cảnh giác là “bước nhảy” công nghệ không tự động đồng nghĩa với bước tiến xã hội. Một hệ thống hiệu quả hơn về kỹ thuật có thể đồng thời tạo ra sự lệ thuộc lớn hơn, tập trung dữ liệu cao hơn hoặc làm suy giảm năng lực tự quyết nếu con người giao phó quyết định mà thiếu cơ chế kiểm soát. Vì vậy, tích lũy về lượng trong năng lực công nghệ phải đi cùng tích lũy về năng lực thể chế, đạo đức và giáo dục.
2.4. Quy luật mâu thuẫn: động lực và cảnh báo của thời đại công nghệ
Kỷ nguyên AI chứa đựng nhiều cặp mâu thuẫn: giữa tốc độ đổi mới và tốc độ hoàn thiện pháp luật; giữa nhu cầu khai thác dữ liệu và quyền riêng tư; giữa tự động hóa và việc làm; giữa cá nhân hóa và nguy cơ thao túng hành vi; giữa tính mở của tri thức và bảo hộ sở hữu trí tuệ; giữa hiệu quả tập trung hạ tầng với yêu cầu phân tán quyền lực; giữa hội nhập công nghệ toàn cầu với tự chủ chiến lược quốc gia.
Nhìn biện chứng không có nghĩa là phủ nhận một vế để tuyệt đối hóa vế kia. Nhiệm vụ quản trị là nhận diện mâu thuẫn, xác định mặt chủ yếu trong từng giai đoạn và tạo cơ chế để chuyển hóa mâu thuẫn thành động lực phát triển. Chẳng hạn, tự động hóa có thể làm giảm nhu cầu đối với một số công việc, nhưng đồng thời tạo nhu cầu mới về thiết kế hệ thống, kiểm soát AI, dữ liệu, an ninh mạng và các nghề dựa nhiều hơn vào sáng tạo, quan hệ con người. Vấn đề chính sách không phải ngăn tự động hóa, mà là làm cho quá trình chuyển dịch kỹ năng diễn ra nhanh và công bằng hơn.
2.5. Thực tiễn là tiêu chuẩn kiểm nghiệm và là điểm xuất phát của đổi mới
Một bài học quan trọng của triết học về thực tiễn là tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi quay trở lại chỉ đạo hoạt động thực tiễn và được thực tiễn kiểm nghiệm. Trong lĩnh vực công nghệ, điều này đặc biệt quan trọng vì khoảng cách giữa trình diễn kỹ thuật và giá trị thực tế có thể rất lớn. Một mô hình AI có thể gây ấn tượng trong phòng thí nghiệm nhưng chưa chắc phù hợp với dữ liệu, quy trình, chi phí và trách nhiệm pháp lý của một doanh nghiệp cụ thể.
Vì vậy, chiến lược công nghệ cần tránh cả hai thái cực: bảo thủ, trì hoãn ứng dụng vì sợ rủi ro; hoặc chạy theo trào lưu, đầu tư theo tên gọi công nghệ mà không có bài toán giá trị rõ ràng. Cách tiếp cận hợp lý là thử nghiệm có kiểm soát, đo lường, phản hồi và mở rộng theo bằng chứng.
2.6. Từ triết học công nghệ đến mô hình phát triển: công nghệ phải được đặt trong cấu trúc thể chế và mục tiêu xã hội
Triết học công nghệ giúp tránh hai cách nhìn giản lược. Một là chủ nghĩa quyết định công nghệ, cho rằng chỉ cần có AI, dữ liệu hay lượng tử thì tăng trưởng và tiến bộ xã hội sẽ tự xuất hiện. Hai là chủ nghĩa công cụ thuần túy, cho rằng công nghệ hoàn toàn trung tính và mọi hệ quả chỉ phụ thuộc vào người sử dụng. Cách tiếp cận phù hợp hơn là xem phát triển công nghệ như một quá trình đồng kiến tạo giữa công nghệ, thể chế, con người, văn hóa, thị trường và môi trường. Mô hình phát triển vì vậy phải đồng thời trả lời câu hỏi về năng suất và câu hỏi về phân phối lợi ích, quyền kiểm soát, tính bền vững, bản sắc và năng lực tự chủ.
Đặt trong tầm nhìn 2030–2130, luận điểm này đặc biệt quan trọng. Một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ rất nhanh nhưng vẫn phụ thuộc nếu thiếu năng lực thiết kế, tiêu chuẩn, dữ liệu, nhân lực, thể chế và doanh nghiệp nội sinh. Ngược lại, tự chủ không có nghĩa là khép kín, mà là có năng lực lựa chọn, hấp thụ, cải tiến, thay thế và tham gia định hình luật chơi. Đây là điểm nối trực tiếp giữa triết học công nghệ với mô hình phát triển quốc gia và chiến lược doanh nghiệp.
3. AI VÀ CÔNG NGHỆ LƯỢNG TỬ: TỪ CÔNG CỤ ĐẾN HẠ TẦNG QUYỀN LỰC MỚI
3.1. AI: sự dịch chuyển từ tự động hóa thao tác sang hỗ trợ nhận thức
AI hiện đại không chỉ tự động hóa thao tác lặp lại mà ngày càng tham gia vào tạo lập nội dung, tìm kiếm tri thức, lập trình, phân tích, dự báo và hỗ trợ ra quyết định. Điều này làm tăng năng suất tiềm năng nhưng cũng tạo ra vấn đề về độ tin cậy, thiên lệch, thông tin sai, quyền tác giả, quyền riêng tư và trách nhiệm khi hệ thống gây hậu quả. UNESCO nhấn mạnh yêu cầu giám sát của con người; OECD đặt trọng tâm vào AI đáng tin cậy; Liên hợp quốc kêu gọi quản trị AI theo cách bao trùm, dựa trên rủi ro và vì lợi ích công [1][2][3].
Từ góc độ doanh nghiệp, giá trị lớn nhất của AI không nằm ở việc “thay con người” một cách giản đơn. Giá trị nằm ở việc tái phân bổ năng lực: máy xử lý khối lượng thông tin lớn và các tác vụ có cấu trúc; con người tập trung hơn vào mục tiêu, phán đoán bối cảnh, quan hệ, sáng tạo, đạo đức và trách nhiệm. Mô hình phù hợp vì vậy là tăng cường năng lực con người bằng AI, đồng thời thiết kế cơ chế kiểm soát đối với các quyết định có ảnh hưởng lớn.
3.2. Công nghệ lượng tử: chưa phổ cập nhưng phải chuẩn bị từ sớm
Điện toán lượng tử không nên được mô tả như một “siêu máy tính” đơn giản nhanh hơn mọi máy tính cổ điển. Ưu thế lượng tử, nếu đạt quy mô thực dụng, chỉ nổi bật đối với một số lớp bài toán nhất định. Tuy nhiên, tác động tiềm năng đối với mật mã, mô phỏng vật liệu, hóa học, tối ưu hóa và nghiên cứu khoa học khiến nó có ý nghĩa chiến lược. Một minh chứng cho yêu cầu chuẩn bị sớm là NIST đã công bố ba tiêu chuẩn mật mã hậu lượng tử đầu tiên vào tháng 8/2024 và khuyến nghị các tổ chức bắt đầu quá trình chuyển đổi [6][7].
Bài học triết học ở đây là quản trị không thể chỉ phản ứng sau khi công nghệ đã hoàn thiện. Đối với hạ tầng có vòng đời dài, dữ liệu cần bảo mật nhiều năm và hệ thống quan trọng, chuẩn bị trước là một dạng trách nhiệm liên thế hệ. Việc Việt Nam đưa dịch vụ điện toán lượng tử và truyền thông lượng tử vào nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược từ năm 2025 càng củng cố yêu cầu xây dựng năng lực nghiên cứu, nhân lực và an toàn thông tin hậu lượng tử [5].
3.3. Sự hội tụ công nghệ và “hiệu ứng nhân”
Tầm nhìn 100 năm không nên quan sát từng công nghệ như những đường thẳng độc lập. AI kết hợp robot có thể tạo hệ thống tự hành; AI kết hợp công nghệ sinh học có thể tăng tốc khám phá; AI kết hợp bản sao số và cảm biến tạo ra mô hình điều hành thời gian thực; điện toán lượng tử trong tương lai có thể hỗ trợ một số bài toán tính toán chuyên biệt; bán dẫn và năng lượng quyết định khả năng vật chất hóa những năng lực đó. Khi các công nghệ hội tụ, tác động không chỉ cộng lại mà có thể nhân lên.
Chính vì vậy, vấn đề chiến lược không phải “chọn một công nghệ thắng cuộc”, mà là xây dựng năng lực hấp thụ, kết nối và làm chủ những mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái. Một quốc gia không nhất thiết tự sản xuất mọi thứ, nhưng cần biết những lớp nào phải có năng lực nội sinh để bảo đảm an ninh, khả năng thương lượng và quyền tự quyết.
4. TỪ TRIẾT HỌC CÔNG NGHỆ VÀ MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN ĐẾN THỰC TIỄN CÔNG TY CỔ PHẦN TẬP ĐOÀN CÔNG NGHỆ SỐ A+
4.1. Đặt doanh nghiệp công nghệ trong mô hình phát triển mới của Việt Nam
Nếu mô hình phát triển quốc gia chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào vốn, lao động giá thấp và khai thác tài nguyên sang mô hình dựa nhiều hơn vào năng suất, tri thức, dữ liệu, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số, thì doanh nghiệp công nghệ phải thay đổi vị trí của mình trong nền kinh tế. Doanh nghiệp không chỉ bán “công cụ số”, mà phải góp phần nâng năng suất của các ngành khác, làm giàu dữ liệu, tái cấu trúc quy trình, nâng năng lực quản trị và tạo ra các mô hình kinh doanh mới. Đây là cách doanh nghiệp công nghệ trở thành một bộ phận của lực lượng sản xuất mới chứ không chỉ là nhà cung cấp dịch vụ.
Trong logic đó, A+ đặt chiến lược doanh nghiệp trong ba mốc: 2030 – hình thành năng lực nền tảng và chứng minh giá trị thực; 2045 – phát triển năng lực công nghệ, dữ liệu, hệ sinh thái và thị trường đủ sức cạnh tranh ở trình độ cao hơn; 2030–2130 – xây dựng một cơ chế phát triển liên thế hệ, trong đó doanh nghiệp có khả năng liên tục học hỏi, đổi công nghệ nhưng không đánh mất mục đích, chuẩn mực quản trị và trách nhiệm xã hội. Tầm nhìn dài hạn vì thế không phải một bản kế hoạch cố định 100 năm, mà là một “kiến trúc thích ứng” cho phép doanh nghiệp thay đổi phương tiện trong khi giữ ổn định các nguyên tắc cốt lõi.
A+ Digital định hướng cung cấp các giải pháp số cho doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa, thông qua nền tảng kết nối quản trị, đào tạo, thương mại điện tử, dữ liệu và các dịch vụ tích hợp. Từ quá trình tiếp xúc với nhu cầu thực tế, có thể nhận thấy một nghịch lý: công nghệ ngày càng dễ tiếp cận, nhưng năng lực chuyển hóa công nghệ thành hiệu quả kinh doanh lại không tự động tăng theo.
4.2. Triết học công nghệ như một phương pháp quản trị thực hành
Để triết học công nghệ không dừng ở khái niệm, mỗi quyết định công nghệ tại doanh nghiệp có thể được kiểm tra bằng năm câu hỏi. Thứ nhất, mục đích: công nghệ này phục vụ giá trị nào và chỉ số nào chứng minh giá trị đó? Thứ hai, trung gian: công nghệ sẽ làm thay đổi hành vi, quy trình và quan hệ giữa người với người như thế nào? Thứ ba, quyền lực dữ liệu: ai sở hữu, truy cập, chỉnh sửa và khai thác dữ liệu? Thứ tư, trách nhiệm: ở điểm nào AI được đề xuất, ở điểm nào con người bắt buộc phê duyệt và ai chịu trách nhiệm cuối cùng? Thứ năm, tự chủ và liên thế hệ: giải pháp có tạo khóa chặt nhà cung cấp, nợ kỹ thuật, rủi ro an ninh hoặc gánh nặng dài hạn cho thế hệ sau hay không?
Năm câu hỏi này tạo thành một “bộ lọc triết học công nghệ” trước khi phê duyệt đầu tư. Chúng giúp doanh nghiệp chuyển từ tư duy “có tính năng gì?” sang tư duy “công nghệ này tái cấu trúc tổ chức và tạo ra hệ quả gì?”. Đối với AI, bộ lọc còn giúp tránh ba sai lầm phổ biến: tự động hóa một quy trình vốn đã bất hợp lý; tối ưu một chỉ số cục bộ nhưng làm xấu đi mục tiêu tổng thể; và giao quyền quyết định cho mô hình mà không thiết kế cơ chế giải trình.
Nhiều tổ chức bắt đầu chuyển đổi số từ câu hỏi “mua phần mềm nào?”, trong khi câu hỏi cần đặt trước là “vấn đề quản trị nào cần giải quyết, dữ liệu nào cần có, quy trình nào cần thay đổi và ai chịu trách nhiệm về kết quả?”. Nếu không giải quyết lớp bài toán này, số hóa có nguy cơ chỉ biến quy trình giấy tờ cũ thành quy trình điện tử cũ. AI cũng tương tự: nếu dữ liệu không sạch, quyền truy cập không rõ, mục tiêu không xác định và người sử dụng thiếu năng lực kiểm chứng, AI có thể làm tăng tốc cả những sai lệch vốn có.
4.3. Ba tầng làm chủ công nghệ từ thực tiễn A+
Từ góc nhìn doanh nghiệp, tác giả đề xuất phân biệt ba tầng làm chủ công nghệ. Tầng thứ nhất là làm chủ công cụ: cá nhân và tổ chức biết sử dụng các ứng dụng số và AI để tăng năng suất. Tầng thứ hai là làm chủ hệ thống: doanh nghiệp hoặc quốc gia kiểm soát được dữ liệu, kiến trúc, quy trình, tích hợp, an toàn và khả năng thay đổi nhà cung cấp. Tầng thứ ba là làm chủ mục đích: con người và xã hội xác định được công nghệ phục vụ mục tiêu phát triển nào, giới hạn nào không được vượt qua và ai chịu trách nhiệm cuối cùng.
Ba tầng này có quan hệ kế thừa nhưng không đồng nhất. Một tổ chức có thể sử dụng AI rất thành thạo ở tầng công cụ nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào nền tảng, dữ liệu hoặc hạ tầng bên ngoài ở tầng hệ thống. Ngược lại, có hạ tầng mạnh nhưng thiếu triết lý quản trị cũng chưa bảo đảm công nghệ tạo ra giá trị xã hội tích cực. Theo tác giả, tầng thứ ba – làm chủ mục đích – là tầng mang tính triết học rõ nhất và cũng là tầng dễ bị bỏ quên nhất trong cuộc đua công nghệ.
Đối với A+, quan điểm này dẫn đến một nguyên tắc triển khai: chuyển đổi số phải bắt đầu từ bài toán giá trị, con người và quy trình, sau đó mới lựa chọn công nghệ. AI nên được coi là một “đồng nghiệp số” có năng lực hỗ trợ nhưng phải hoạt động trong phạm vi quyền hạn, dữ liệu và cơ chế kiểm tra được xác định. Doanh nghiệp công nghệ không chỉ bán công cụ mà cần giúp khách hàng nâng cao năng lực tự chủ, tránh tạo ra sự phụ thuộc không cần thiết.
Bài viết tiếp cận vấn đề từ giao điểm giữa triết học, quản trị và thực tiễn doanh nghiệp công nghệ số. Các dự báo dài hạn về AI và công nghệ lượng tử được trình bày dưới dạng định hướng và kịch bản, không phải là khẳng định chắc chắn về tiến trình công nghệ. Khung “Ba tầng làm chủ công nghệ” và đề xuất “Tầm nhìn Công nghệ Việt Nam 100 năm” là kiến nghị của tác giả từ góc nhìn của Doanh nghiệp công nghệ số, nhằm gợi mở thảo luận tại tọa đàm. Việc tiếp cận từ triết học công nghệ, đặt doanh nghiệp công nghệ trong mô hình phát triển Việt Nam và tầm nhìn 100 năm 2030–2130; đồng thời nêu khung câu hỏi quản trị để chuyển các luận điểm triết học thành thực hành doanh nghiệp.
5. BẢY KIẾN NGHỊ TỪ TRIẾT HỌC CÔNG NGHỆ CHO TẦM NHÌN 100 NĂM
5.1. Kiến nghị thứ nhất: Lấy con người làm chủ thể, mục đích và giới hạn của phát triển công nghệ
Tầm nhìn dài hạn cần bắt đầu bằng một nguyên tắc: công nghệ là phương tiện mở rộng năng lực của con người, không phải mục đích tự thân. Chỉ tiêu về tốc độ tính toán, số lượng robot, tỷ lệ tự động hóa hay quy mô dữ liệu không thể thay thế những chỉ tiêu về chất lượng sống, cơ hội phát triển, phẩm giá, an toàn và khả năng tự quyết.
Nguyên tắc “lấy con người làm trung tâm” cần được cụ thể hóa thành thiết kế thể chế: những quyết định ảnh hưởng lớn đến quyền, sinh kế, sức khỏe, giáo dục hay cơ hội của cá nhân phải có cơ chế giải trình; người bị tác động cần có khả năng được biết, phản hồi hoặc yêu cầu xem xét trong những trường hợp phù hợp. Đây không chỉ là đạo đức mà còn là điều kiện để duy trì niềm tin xã hội đối với công nghệ.
5.2. Kiến nghị thứ hai: Chuyển từ tư duy “ứng dụng AI” sang mô hình cộng sinh người – AI
Nếu chỉ đặt câu hỏi AI thay được bao nhiêu người, doanh nghiệp dễ rơi vào tư duy cắt giảm ngắn hạn. Câu hỏi chiến lược hơn là: sự kết hợp người – AI tạo ra năng lực mới nào mà trước đây cả người lẫn máy riêng lẻ đều khó đạt được? Con người có lợi thế về mục tiêu, bối cảnh, trách nhiệm, đồng cảm và giá trị; máy có lợi thế về tốc độ, quy mô dữ liệu, tính nhất quán và khả năng lặp lại.
Do đó, cần thiết kế lại công việc theo nguyên tắc “AI thực hiện – con người giám sát” đối với tác vụ rủi ro thấp; “AI đề xuất – con người quyết định” đối với tác vụ có hệ quả đáng kể; và “con người trực tiếp quyết định” đối với những lĩnh vực đòi hỏi trách nhiệm đạo đức, pháp lý hoặc quan hệ con người ở mức cao. Giáo dục và đào tạo doanh nghiệp phải chuyển từ dạy cách sử dụng một công cụ cụ thể sang năng lực đặt vấn đề, kiểm chứng, tư duy phản biện và phối hợp với hệ thống AI.
5.3. Kiến nghị thứ ba: Xây dựng chủ quyền số và chủ quyền dữ liệu như một cấu phần của tự chủ quốc gia
Trong nền kinh tế số, dữ liệu, năng lực tính toán, hạ tầng đám mây, mô hình AI, chip, mạng và tiêu chuẩn kỹ thuật trở thành những lớp hạ tầng có ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực tự chủ. Chủ quyền số không đồng nghĩa với đóng cửa hay tự làm tất cả. Đó là năng lực lựa chọn, thay thế, thương lượng và duy trì hoạt động cốt lõi ngay cả khi môi trường bên ngoài thay đổi.
Việt Nam cần phân loại dữ liệu và hệ thống theo mức độ chiến lược; xây dựng tiêu chuẩn khả chuyển dữ liệu và khả năng tương tác; khuyến khích nền tảng trong nước ở các lớp có ý nghĩa an ninh và kinh tế; đồng thời hội nhập sâu với hệ sinh thái toàn cầu. Với doanh nghiệp, nguyên tắc tương ứng là tránh khóa chặt vào một nhà cung cấp, duy trì quyền kiểm soát dữ liệu và chuẩn bị lộ trình mật mã hậu lượng tử cho những hệ thống có vòng đời dài.
5.4. Kiến nghị thứ tư: Coi năng lực học tập suốt đời là một lực lượng sản xuất mới
Khi chu kỳ công nghệ ngắn hơn chu kỳ đào tạo truyền thống, một bằng cấp không thể bảo đảm năng lực nghề nghiệp cho toàn bộ đời lao động. Năng lực quan trọng nhất trở thành khả năng học lại, cập nhật và chuyển đổi kỹ năng. Trong nghĩa đó, học tập suốt đời không chỉ là giá trị văn hóa mà trở thành một yếu tố trực tiếp của năng lực sản xuất quốc gia.
Cần xây dựng hệ thống đào tạo mô-đun, chứng nhận kỹ năng ngắn hạn, liên thông giữa doanh nghiệp – trường học – nền tảng số; cập nhật AI literacy cho mọi ngành chứ không chỉ ngành công nghệ thông tin. Đối với người lao động bị tác động bởi tự động hóa, chính sách đào tạo lại cần đi trước thay vì chờ thất nghiệp xảy ra rồi mới xử lý.
5.5. Kiến nghị thứ năm: Xây dựng đạo đức AI thành cơ chế quản trị có thể thực thi
Đạo đức AI không nên dừng ở khẩu hiệu “AI có trách nhiệm”. Tổ chức cần xác định rõ dữ liệu nào được phép sử dụng, ai phê duyệt trường hợp sử dụng, mức độ giám sát của con người, cách ghi nhận quyết định, cơ chế kiểm thử thiên lệch và an toàn, trách nhiệm khi sai và quy trình xử lý sự cố. Các nguyên tắc quốc tế của UNESCO, OECD và Liên hợp quốc cung cấp khung tham chiếu quan trọng, nhưng phải được chuyển hóa thành quy trình phù hợp với pháp luật và bối cảnh Việt Nam [1][2][3].
Một yêu cầu đặc biệt là chống lại “ảo tưởng khách quan của thuật toán”. Kết quả do máy tạo ra không mặc nhiên trung lập; nó phụ thuộc dữ liệu, mục tiêu tối ưu, cách thiết kế và bối cảnh triển khai. Trách nhiệm không thể bị hòa tan vào câu nói “AI quyết định”. Trách nhiệm cuối cùng phải quay về con người và tổ chức triển khai hệ thống.
5.6. Kiến nghị thứ sáu: Chuẩn bị từ hôm nay cho sự hội tụ AI – lượng tử – robot – công nghệ sinh học
Một chiến lược 100 năm phải có nhiều tầng thời gian. Trong 5-10 năm, trọng tâm có thể là AI ứng dụng, dữ liệu, bán dẫn, đám mây, an ninh mạng và robot. Trong 10-30 năm, cần chuẩn bị cho những thay đổi sâu hơn từ hệ thống tự hành, công nghệ sinh học tính toán, lượng tử và các hình thức tương tác người – máy mới. Xa hơn nữa, dự báo phải được xem là kịch bản chứ không phải lời tiên tri.
Việt Nam đã xác định AI và công nghệ lượng tử trong danh mục công nghệ chiến lược [5], đồng thời có chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, tầm nhìn 2050 [8]. Bước tiếp theo cần là cơ chế liên kết dài hạn giữa nghiên cứu cơ bản, đại học, doanh nghiệp và Nhà nước; quỹ nghiên cứu chấp nhận rủi ro; chương trình thu hút nhân tài; và hạ tầng thử nghiệm dùng chung. Đặc biệt, chuẩn bị hậu lượng tử cần bắt đầu bằng kiểm kê tài sản mật mã, phân loại dữ liệu theo thời hạn bảo mật và xây dựng lộ trình chuyển đổi, thay vì chờ máy tính lượng tử đủ mạnh mới hành động.
5.7. Kiến nghị thứ bảy: Gắn “Tầm nhìn Công nghệ Việt Nam 100 năm” với mô hình phát triển 2030–2130
Sau Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV, khái niệm “tầm nhìn 100 năm” có một mốc tham chiếu chính trị – phát triển rõ ràng hơn: 2030–2130. Trung ương đặt yêu cầu đổi mới mô hình phát triển để vừa hiện thực hóa mục tiêu 2045, vừa tạo nền tảng cho 100 năm phát triển tiếp theo, hướng tới một Việt Nam phát triển trình độ cao, hiện đại, bản sắc, sáng tạo, xanh, có năng lực sản xuất thông minh, thích ứng với biến đổi của thời đại và có vị thế về tri thức, công nghệ [14]. Vì vậy, kiến nghị về “Tầm nhìn Công nghệ Việt Nam 100 năm” trong bài viết cần được hiểu là một bộ phận của tầm nhìn phát triển quốc gia 2030–2130, chứ không phải một dự báo công nghệ độc lập.
Từ góc độ triết học công nghệ, tầm nhìn đó phải trả lời ít nhất bốn câu hỏi. Thứ nhất, con người Việt Nam trong một thế kỷ tới cần có những phẩm chất và năng lực nào để sống tự do, sáng tạo và có trách nhiệm trong môi trường công nghệ cao? Thứ hai, quốc gia phải làm chủ những năng lực nền tảng nào về dữ liệu, tính toán, AI, bán dẫn, an ninh, năng lượng, tiêu chuẩn và tri thức để duy trì quyền tự quyết? Thứ ba, công nghệ phải phục vụ mô hình xã hội nào – chỉ tối đa hóa năng suất hay đồng thời mở rộng cơ hội, tri thức, công bằng, bản sắc và chất lượng sống? Thứ tư, cơ chế nào bảo đảm các lựa chọn công nghệ hôm nay không làm thu hẹp khả năng lựa chọn của các thế hệ sau?
Nguyên tắc thiết kế phù hợp là “bền vững về giá trị, linh hoạt về công nghệ, liên tục về năng lực học hỏi”. Các giá trị cốt lõi – phẩm giá con người, độc lập tự chủ, sáng tạo, trách nhiệm, công bằng giữa các thế hệ, bản sắc văn hóa và bảo vệ môi trường – cần có tính ổn định. Ngược lại, danh mục công nghệ, mô hình kinh doanh và công cụ quản trị phải được cập nhật liên tục. Với doanh nghiệp, điều này có nghĩa là không xây một chiến lược 100 năm đóng kín, mà xây năng lực tái cấu trúc nhiều lần mà vẫn giữ được mục đích và nguyên tắc quản trị.
6. KHUNG HÀNH ĐỘNG ĐỀ XUẤT: TỪ TRIẾT LÝ ĐẾN THỰC TIỄN
Để gắn tầm nhìn 100 năm với hành động có thể kiểm soát, bài viết đề xuất tư duy theo ba chân trời. Chân trời 1, đến 2030: ưu tiên năng lực ứng dụng AI, dữ liệu, tự động hóa, an ninh mạng, năng suất và phổ cập kỹ năng số. Chân trời 2, đến 2045: nâng dần tỷ trọng R&D, làm chủ dữ liệu và kiến trúc nền tảng, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ, chuẩn bị hậu lượng tử và xây dựng năng lực cạnh tranh khu vực. Chân trời 3, 2046–2130: tập trung vào năng lực thích ứng liên thế hệ, thể chế đổi mới, chuẩn mực đạo đức, khả năng tự chủ chiến lược và năng lực hấp thụ các công nghệ chưa thể dự báo hôm nay.
Đối với doanh nghiệp như A+, cách tiếp cận này chuyển trọng tâm từ “dự báo chính xác công nghệ tương lai” sang “xây hệ thống có thể sống được qua nhiều thế hệ công nghệ”. Hệ thống đó cần có kiến trúc mở, dữ liệu có khả năng di chuyển, tiêu chuẩn tích hợp rõ ràng, cơ chế quản trị AI, đầu tư liên tục cho học tập và một danh mục thử nghiệm nhỏ nhưng đều đặn. Đây là cách triết học về tính hữu hạn của dự báo được chuyển thành nguyên tắc quản trị rủi ro và đổi mới.
Để các kiến nghị trên không dừng ở bình diện khái niệm, có thể tổ chức thành bốn cấp hành động. Ở cấp quốc gia, cần gắn chiến lược công nghệ với chiến lược nhân lực, dữ liệu, an ninh và đạo đức; duy trì các chương trình dài hạn về AI, bán dẫn, lượng tử và an toàn hậu lượng tử. Ở cấp địa phương, cần coi năng lực số của doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và người dân là một chỉ tiêu phát triển, tránh để khoảng cách số trở thành khoảng cách kinh tế mới.
Ở cấp doanh nghiệp công nghệ, cần bổ sung một nguyên tắc nữa: mọi dự án AI hoặc dữ liệu quan trọng phải có “hồ sơ mục đích và trách nhiệm”, nêu rõ mục tiêu kinh doanh, dữ liệu sử dụng, chủ thể bị tác động, mức độ tự động hóa, điểm kiểm soát của con người, tiêu chí dừng hệ thống và phương án rút lui/chuyển đổi nhà cung cấp. Đây là bước biến triết học công nghệ thành thủ tục quản trị có thể kiểm tra được.
Ở cấp doanh nghiệp, mỗi tổ chức nên có bản đồ dữ liệu, danh mục quy trình có thể tự động hóa, nguyên tắc sử dụng AI, cơ chế kiểm soát rủi ro và kế hoạch nâng cấp kỹ năng. Thước đo thành công không phải số lượng công cụ AI được mua mà là giá trị tạo ra: doanh thu, năng suất, chất lượng, tốc độ phục vụ, giảm sai lỗi, khả năng đổi mới và mức độ hài lòng của khách hàng – đồng thời không đánh đổi an toàn, quyền riêng tư và trách nhiệm.
Ở cấp cơ sở đào tạo, cần kết hợp kiến thức chuyên môn với triết học công nghệ, đạo đức số, tư duy hệ thống, dữ liệu và AI. Người kỹ sư cần hiểu hậu quả xã hội của thiết kế; người quản trị cần hiểu giới hạn của thuật toán; người học khoa học xã hội cần đủ năng lực số để tham gia định hình chính sách công nghệ.
Ở cấp cá nhân, cần hình thành một “kỷ luật nhận thức số”: không giao phó hoàn toàn tư duy cho máy; kiểm chứng nguồn; bảo vệ dữ liệu; hiểu giới hạn của mô hình; và duy trì năng lực đọc, viết, lập luận, sáng tạo độc lập. Nghịch lý của thời đại AI là công cụ càng thông minh thì con người càng phải có kỷ luật tư duy cao hơn để sử dụng công cụ đó một cách có trách nhiệm.
Bảng 1. Khung “Ba tầng làm chủ công nghệ” và hàm ý hành động
| Tầng | Nội dung cốt lõi | Câu hỏi quản trị | Ưu tiên hành động |
| 1. Làm chủ công cụ | Sử dụng số/AI để tăng năng suất cá nhân và tác nghiệp. | Công cụ giúp giải quyết việc gì? Kết quả có đo được không? | AI literacy; kỹ năng số; thử nghiệm nhanh; đo hiệu quả. |
| 2. Làm chủ hệ thống | Kiểm soát dữ liệu, kiến trúc, tích hợp, an toàn, khả năng thay thế. | Dữ liệu ở đâu? Ai có quyền? Có phụ thuộc nhà cung cấp không? | Kiến trúc mở; quản trị dữ liệu; an ninh; khả chuyển; hậu lượng tử. |
| 3. Làm chủ mục đích | Xác định công nghệ phục vụ ai, mục tiêu nào và giới hạn nào. | Điều gì nên tự động hóa? Ai chịu trách nhiệm? Giá trị nào không được đánh đổi? | Đạo đức AI; giám sát con người; đánh giá tác động; triết lý phát triển. |
7. THẢO LUẬN: TRIẾT HỌC CÔNG NGHỆ KHÔNG ĐỨNG NGOÀI CUỘC CÁCH MẠNG CÔNG NGHỆ
Có quan niệm cho rằng triết học quá trừu tượng đối với tốc độ thay đổi của công nghệ. Thực tế có thể ngược lại. Khi công nghệ còn yếu, sai lầm trong lựa chọn mục tiêu có thể gây hậu quả hạn chế; khi công nghệ trở nên mạnh hơn, một mục tiêu sai hoặc một cơ chế thiếu kiểm soát có thể được khuếch đại ở quy mô lớn. Sức mạnh công nghệ càng lớn thì yêu cầu xác định mục đích, trách nhiệm và giới hạn càng cao.
Triết học không cung cấp một thuật toán để quyết định mọi tình huống. Vai trò của triết học là làm rõ những giả định mà chúng ta dễ bỏ qua: chúng ta đang tối ưu điều gì; ai được hưởng lợi; ai chịu rủi ro; con người có còn khả năng lựa chọn; điều gì được coi là tiến bộ; và tiến bộ kỹ thuật có đồng nghĩa với tiến bộ xã hội hay không. Những câu hỏi đó cần hiện diện trong phòng họp của doanh nghiệp, phòng thí nghiệm, trường đại học và quá trình hoạch định chính sách.
Đối với doanh nhân công nghệ, triết học còn có ý nghĩa rất thực tế: giúp tránh đồng nhất “cái mới” với “cái tốt”, tránh đầu tư theo trào lưu và duy trì tầm nhìn vượt qua chu kỳ sản phẩm ngắn hạn. Một doanh nghiệp có thể thay nền tảng, thay mô hình AI hay thay công nghệ, nhưng phải có nguyên tắc ổn định về giá trị khách hàng, trách nhiệm, dữ liệu và con người. Đây chính là sự kết hợp giữa tính linh hoạt của kinh doanh với tính bền vững của triết lý.
Theo nghĩa đó, triết học công nghệ có thể trở thành một năng lực quản trị. Nó buộc lãnh đạo doanh nghiệp phải nhìn xa hơn ROI ngắn hạn để thấy cấu trúc phụ thuộc, rủi ro dữ liệu, biến đổi nghề nghiệp, tác động đến khách hàng và khả năng tự chủ. Một quyết định công nghệ tốt không chỉ là quyết định làm tăng tốc độ hay giảm chi phí; nó còn phải bảo toàn năng lực lựa chọn trong tương lai, phân bổ trách nhiệm rõ ràng và tạo điều kiện để con người trưởng thành cùng công nghệ.
8. KẾT LUẬN
Từ các phân tích trên, có thể khẳng định cách tiếp cận của bài viết là cách tiếp cận từ triết học công nghệ và mô hình phát triển vào bài toán phát triển doanh nghiệp công nghệ trong tầm nhìn 100 năm. Công nghệ được xem đồng thời là bộ phận của lực lượng sản xuất, là cấu trúc trung gian định hình hành động và là đối tượng cần được quản trị bằng mục đích, giá trị, thể chế và trách nhiệm.
AI và công nghệ lượng tử đang đặt nhân loại trước một nghịch lý lớn: khả năng kỹ thuật tăng nhanh nhưng năng lực trả lời câu hỏi “nên làm gì với khả năng ấy” không tự động tăng theo. Bởi vậy, vấn đề trung tâm của tầm nhìn 100 năm không phải dự đoán chính xác hình dạng của máy móc tương lai, mà là xây dựng năng lực để con người tiếp tục làm chủ mục đích phát triển trong mọi kịch bản công nghệ.
Từ góc độ triết học, cần nhìn công nghệ trong mối quan hệ với lực lượng sản xuất, quan hệ xã hội, mâu thuẫn lợi ích, thực tiễn và hệ giá trị. Từ góc độ doanh nghiệp, cần đi từ mua công cụ sang tái cấu trúc quy trình và làm chủ dữ liệu. Từ góc độ quốc gia, cần đi từ ứng dụng sang năng lực tự chủ chiến lược. Mô hình “ba tầng làm chủ công nghệ” – công cụ, hệ thống và mục đích – có thể là một khung tham khảo để kết nối ba cấp độ này.
Một trăm năm tới không chỉ được quyết định bởi AI thông minh đến mức nào hay máy tính lượng tử mạnh đến đâu, mà còn bởi con người có đủ trí tuệ, bản lĩnh và trách nhiệm để xác định công nghệ ấy phải phục vụ mục đích gì. Triết học vì vậy không đứng ngoài cuộc cách mạng công nghệ. Ngược lại, khi sức mạnh công nghệ càng lớn, nhu cầu về một hệ giá trị và một triết lý phát triển đúng đắn càng trở nên cấp thiết.
Với Việt Nam, “Tầm nhìn Công nghệ Việt Nam 100 năm” nên được đặt trực tiếp trong tầm nhìn phát triển 2030–2130 mà Trung ương đang xác lập: lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực, nhưng không đồng nhất phát triển với tốc độ công nghệ; hướng tới một nền kinh tế xanh, sáng tạo, sản xuất thông minh, tự chủ và một xã hội văn minh, bao trùm, hạnh phúc [14]. Trong cấu trúc đó, doanh nghiệp công nghệ – đặc biệt khu vực kinh tế tư nhân – phải trở thành nơi chuyển hóa tầm nhìn thành năng suất, sản phẩm, dữ liệu, kỹ năng, mô hình kinh doanh và năng lực tự chủ [15][16]. Nếu làm được điều đó, triết học công nghệ sẽ không còn là phần “đứng bên ngoài” của đổi mới, mà trở thành một phương pháp định hướng để doanh nghiệp đổi mới nhanh hơn nhưng không mất phương hướng; làm chủ công nghệ sâu hơn nhưng không đánh mất con người; phát triển dài hạn nhưng vẫn hành động được từ hôm nay.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] UNESCO (2021/2022), Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence, Paris: UNESCO.
[2] OECD (2024), OECD AI Principles – updated 2024, OECD, Paris.
[3] United Nations (2024), Global Digital Compact, Annex I to the Pact for the Future, New York.
[4] Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
[5] Thủ tướng Chính phủ (2025), Quyết định số 1131/QĐ-TTg ngày 12/6/2025 ban hành Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược.
[6] National Institute of Standards and Technology – NIST (2024), FIPS 203, FIPS 204 và FIPS 205: các tiêu chuẩn mật mã hậu lượng tử đầu tiên, công bố ngày 13/8/2024.
[7] NIST (2024), IR 8547 – Transition to Post-Quantum Cryptography Standards, Initial Public Draft.
[8] Thủ tướng Chính phủ (2024), Quyết định số 1018/QĐ-TTg ngày 21/9/2024 ban hành Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2050.
[9] Marx, K. (1867), Capital: A Critique of Political Economy, Vol. I.
[10] Marx, K. & Engels, F. (1845-1846), The German Ideology.
[11] OECD (2024), Explanatory Memorandum on the Updated OECD Definition of an AI System, OECD Artificial Intelligence Papers, No. 8.
[12] Liu, Y.-K. & Moody, D. (2024), “Post-quantum cryptography and the quantum future of cybersecurity”, Physical Review Applied, 21(4).
[13] Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng.
[14] Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV (2026), Thông báo Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, họp ngày 20–24/7/2026; nội dung về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam và tầm nhìn 100 năm 2030–2130.
[15] Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
[16] Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân.
[17] Franssen, M., Lokhorst, G.-J. & van de Poel, I. (2026), “Philosophy of Technology”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, substantive revision 10/7/2026.
[18] Verbeek, P.-P. (2011), Moralizing Technology: Understanding and Designing the Morality of Things, University of Chicago Press.





Để lại một bình luận
Bạn phải đăng nhập để gửi bình luận.